Thâm hụt ngân sách là gì? Cách tính, bội chi ở Việt Nam và tác động
Thâm hụt ngân sách (budget deficit), ở Việt Nam gọi là bội chi ngân sách, là phần chi của Nhà nước trong một năm vượt quá phần thu, không tính tiền đi vay. Con số này cho biết nợ của Nhà nước tăng thêm bao nhiêu trong năm, nên nó là nguồn gốc trực tiếp của nợ công. Theo dự toán Quốc hội thông qua, bội chi ngân sách nhà nước năm 2026 là 605,8 nghìn tỷ đồng, tương đương khoảng 4,2% GDP.
1. Thâm hụt ngân sách là gì?
Thâm hụt ngân sách là tình trạng tổng chi của Nhà nước lớn hơn tổng thu trong một năm, khi thu không tính các khoản đi vay. Trường hợp ngược lại, thu lớn hơn chi, gọi là thặng dư ngân sách (budget surplus).
Trong thống kê tài chính chính phủ của IMF, chỉ tiêu tương ứng là "cho vay ròng/đi vay ròng" (net lending/borrowing) của khu vực chính phủ. Cơ sở dữ liệu World Economic Outlook của IMF mô tả chỉ tiêu này "được tính bằng thu trừ tổng chi" (nguyên văn: calculated as revenue minus total expenditure). Số dương nghĩa là chính phủ có tiền thừa để cho vay ròng; số âm nghĩa là chính phủ phải đi vay ròng, tức thâm hụt.
Ở Việt Nam, thuật ngữ pháp lý là "bội chi ngân sách nhà nước". Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15, áp dụng từ năm ngân sách 2026, quy định tại Điều 4 khoản 1: "Bội chi ngân sách nhà nước bao gồm bội chi ngân sách trung ương và bội chi ngân sách địa phương cấp tỉnh." Quốc hội quyết định mức bội chi trong dự toán hằng năm.
Thâm hụt là một dòng chảy trong năm, còn nợ công là số dư tích lũy qua nhiều năm. Mối quan hệ giữa hai khái niệm này và cách đo nợ bằng % GDP được trình bày trong bài Nợ công là gì?
2. Cách tính thâm hụt ngân sách
Thâm hụt ngân sách được tính bằng tổng chi trừ tổng thu, trong đó thu không gồm tiền vay và chi không gồm tiền trả nợ gốc. Hai khoản này bị loại vì chúng là giao dịch tài chính (vay để trả, trả để giảm nợ), không phải thu nhập hay chi tiêu của Nhà nước.
2.1. Công thức chung
Gọi là tổng thu (thuế, phí, lệ phí, thu từ tài sản, viện trợ; không gồm vay) và là tổng chi (chi thường xuyên, chi đầu tư, chi trả lãi; không gồm trả nợ gốc). Cân đối ngân sách tổng thể là:
Khi , ngân sách thâm hụt một khoản bằng . Để so sánh giữa các năm và các nước, thâm hụt được chia cho GDP danh nghĩa của cùng năm:
GDP danh nghĩa được dùng vì thu và chi đều ghi theo giá hiện hành. Sự khác nhau giữa GDP danh nghĩa và GDP thực được giải thích trong bài GDP danh nghĩa và GDP thực khác nhau thế nào?
2.2. Thâm hụt tổng thể và thâm hụt sơ cấp
Thâm hụt sơ cấp (primary deficit) là thâm hụt tổng thể sau khi bỏ tiền trả lãi ra khỏi chi. Gọi là chi trả lãi:
Cân đối sơ cấp cho biết hoạt động thu chi hiện tại của Nhà nước có tự cân bằng hay không, tách khỏi gánh nặng từ nợ cũ. Một nước có thể thặng dư sơ cấp nhưng vẫn thâm hụt tổng thể, nếu tiền lãi của nợ cũ lớn hơn phần thặng dư đó.
2.3. Cách tính bội chi theo Luật Ngân sách nhà nước Việt Nam
Điều 4 khoản 1 Luật Ngân sách nhà nước 2025 quy định bội chi ngân sách trung ương "được xác định bằng chênh lệch lớn hơn giữa tổng chi ngân sách trung ương không bao gồm trả nợ gốc" và "tổng thu ngân sách trung ương không bao gồm vay". Bội chi ngân sách địa phương cấp tỉnh được tính theo cách tương tự cho từng tỉnh rồi tổng hợp lại.
Luật phân biệt hai khoản liên quan đến nợ. Chi trả nợ lãi là một khoản chi ngân sách nhà nước (Điều 5 khoản 2 điểm d), nên làm tăng bội chi. Với nợ gốc, Điều 4 khoản 7 ghi: "Trả nợ gốc không tổng hợp vào chi cân đối ngân sách của từng cấp ngân sách." Vì vậy, theo Điều 5 khoản 4, tổng mức vay của ngân sách nhà nước "bao gồm vay bù đắp bội chi và vay để trả nợ gốc của ngân sách nhà nước".
Điều 7 khoản 3 của Luật quy định: "Vay để bù đắp bội chi ngân sách nhà nước chỉ được sử dụng cho chi đầu tư phát triển, không sử dụng cho chi thường xuyên." Đây là một dạng "quy tắc vàng" (golden rule) trong tài khóa: chỉ vay để đầu tư, không vay để trả lương hay chi hoạt động.
2.4. Ví dụ tính thâm hụt
Một quốc gia giả định có số liệu ngân sách trong năm như sau (đơn vị: nghìn tỷ đồng):
| Khoản mục | Giá trị | Có tính vào bội chi? |
|---|---|---|
| Thu từ thuế, phí và các khoản khác (không gồm vay) | 1.000 | Có (vế thu) |
| Chi thường xuyên | 800 | Có |
| Chi đầu tư phát triển | 300 | Có |
| Chi trả lãi | 60 | Có |
| Trả nợ gốc đến hạn | 150 | Không |
| GDP danh nghĩa | 5.000 | Mẫu số |
Các bước tính:
- Bội chi (thâm hụt tổng thể) = 800 + 300 + 60 − 1.000 = 160, bằng 160 / 5.000 = 3,2% GDP.
- Thâm hụt sơ cấp = 160 − 60 = 100, bằng 2,0% GDP.
- Tổng mức vay trong năm = 160 + 150 = 310, bằng 6,2% GDP.
Ví dụ: Cùng một ngân sách nhưng có ba con số khác nhau: 2,0% GDP (sơ cấp), 3,2% GDP (tổng thể) và 6,2% GDP (nhu cầu vay). Khi đọc tin "thâm hụt ngân sách", cần xác định con số đang nói là chỉ tiêu nào.
3. Bội chi ngân sách nhà nước Việt Nam năm 2026
Theo Điều 1 Nghị quyết 245/2025/QH15 do Quốc hội thông qua ngày 13/11/2025, "Mức bội chi ngân sách nhà nước là 605.800 tỷ đồng", tương đương 4,2% GDP. Trong đó, bội chi ngân sách trung ương là 583.700 tỷ đồng (khoảng 4,0% GDP) và bội chi ngân sách địa phương là 22.100 tỷ đồng (khoảng 0,2% GDP).

Tổng thu dự toán là 2.529.467 tỷ đồng và tổng chi là 3.159.106 tỷ đồng. Phép trừ trực tiếp cho ra 629.639 tỷ đồng, lớn hơn mức bội chi 23.839 tỷ đồng. Khoản chênh này đúng bằng số tiền Điều 1 Nghị quyết 245/2025/QH15 cho phép "Sử dụng 23.839 tỷ đồng" từ "nguồn cải cách tiền lương của ngân sách địa phương đến hết năm 2025 còn dư" để chi trong năm 2026. Đây là tiền tích lũy từ các năm trước, không phải thu của năm 2026 và cũng không phải tiền vay, nên không làm tăng bội chi.
Nghị quyết cũng ghi: "Tổng nhu cầu huy động của ngân sách nhà nước là 985.784 tỷ đồng." Theo phụ lục của nghị quyết, con số này gồm vay bù đắp bội chi và vay để trả nợ gốc; chi trả nợ gốc dự toán là 379.984 tỷ đồng. Như ví dụ ở mục 2.4, nhu cầu vay luôn lớn hơn bội chi khi có nợ cũ đến hạn.
Với năm 2025, báo cáo Chính phủ trình Quốc hội tháng 10/2025 ước bội chi khoảng 462 nghìn tỷ đồng, bằng 3,6% GDP, thấp hơn mức dự toán 471,5 nghìn tỷ đồng (3,8% GDP). Đây là số ước thực hiện, chưa phải số quyết toán. Cho giai đoạn 2026–2030, Nghị quyết 26/2026/QH16 (thông qua ngày 24/4/2026) đặt "tỷ lệ bội chi ngân sách nhà nước bình quân giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 5% GDP". Với năm 2027, Quốc hội thông qua dự toán ngày 9/11/2026 với mức bội chi 739.597 tỷ đồng, tương đương 4,5% GDP. Báo cáo của Chính phủ tháng 10/2026 ước bội chi năm 2026 khoảng 4,1% GDP, thấp hơn mức dự toán 4,2% GDP.
4. Bội chi theo Bộ Tài chính và thâm hụt theo IMF lệch nhau vì đâu?
Bộ Tài chính và IMF không đo cùng một thứ. Bộ Tài chính đo bội chi ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách nhà nước; IMF đo cân đối ngân sách của toàn khu vực chính phủ (general government) theo Sổ tay Thống kê tài chính chính phủ (GFSM) của IMF, với phạm vi và quy tắc ghi nhận riêng.
Độ vênh giữa hai con số có thể rất rõ. Với năm 2025, Chính phủ ước bội chi ngân sách nhà nước ở mức 3,6% GDP; dữ liệu IMF công bố tháng 10/2026 lại cho cân đối khu vực chính phủ Việt Nam xấp xỉ 0 (khoảng −0,04% GDP). Một lý do là phạm vi: khu vực chính phủ theo chuẩn IMF có thể bao gồm các quỹ tài chính đứng ngoài ngân sách nhà nước, và khi các quỹ đó có thặng dư thì cân đối chung sẽ đẹp hơn bội chi của riêng ngân sách. Các lý do khác có thể là thời điểm ghi nhận một khoản thu hay chi, cách đối xử với nguồn năm trước chuyển sang, và việc mỗi bên chọn ước tính GDP danh nghĩa nào làm mẫu số.

Trong chuỗi số của IMF cho giai đoạn 2010–2025, năm thâm hụt tổng thể sâu nhất là 2013, ở mức 6,0% GDP. Khoảng cách giữa đường tổng thể và đường sơ cấp là chi trả lãi ròng (IMF tính bằng chi trả lãi trừ thu lãi), dao động từ khoảng 0,8% đến 1,6% GDP mỗi năm. Năm 2025, cân đối sơ cấp thặng dư khoảng 0,8% GDP, vừa đủ bù tiền lãi để cân đối tổng thể về gần 0.
Lưu ý: Năm 2025, cùng một nền kinh tế có hai con số: mức bội chi ngân sách nhà nước ước 3,6% GDP và cân đối khu vực chính phủ theo IMF gần bằng 0. Số thứ nhất dùng để đối chiếu với mức Quốc hội giao; số thứ hai dùng để so với các nước khác.
5. Nguyên nhân gây thâm hụt ngân sách
Thâm hụt ngân sách có hai nhóm nguyên nhân: do chu kỳ kinh tế và do chính sách. Tách hai nhóm này giúp biết thâm hụt sẽ tự thu hẹp hay sẽ kéo dài.
5.1. Thâm hụt do chu kỳ
Thâm hụt chu kỳ (cyclical deficit) xuất hiện khi kinh tế đi xuống: lợi nhuận doanh nghiệp giảm kéo theo thuế thu nhập doanh nghiệp giảm, thu thuế tiêu dùng giảm, trong khi chi trợ cấp tăng. Phần thâm hụt này tự giảm khi kinh tế hồi phục. Năm 2020, thâm hụt của khu vực chính phủ Việt Nam theo IMF tăng từ 0,4% GDP lên 2,9% GDP khi đại dịch làm kinh tế chậm lại. Các giai đoạn của chu kỳ được trình bày trong bài Chu kỳ kinh tế là gì?
5.2. Thâm hụt cơ cấu
Thâm hụt cơ cấu (structural deficit) là phần thâm hụt vẫn còn khi nền kinh tế hoạt động ở mức sản lượng tiềm năng. Nó phản ánh lựa chọn chính sách: mức thuế thấp so với cam kết chi, chương trình đầu tư công lớn, hoặc chi an sinh tăng theo dân số già. Phần này không tự mất đi khi tăng trưởng hồi phục.
Cách ước tính sản lượng tiềm năng được giải thích trong bài Chênh lệch sản lượng (output gap) là gì?
Thâm hụt cơ cấu không quan sát trực tiếp được mà phải ước tính, vì phụ thuộc vào ước tính sản lượng tiềm năng. Hai tổ chức dùng hai mô hình khác nhau có thể cho ra hai con số khác nhau cho cùng một năm. Các công cụ tăng chi, giảm thuế có chủ đích được trình bày trong bài Chính sách tài khóa là gì?
6. Thâm hụt ngân sách được bù đắp thế nào và tác động ra sao?
Thâm hụt ngân sách được bù đắp chủ yếu bằng vay nợ: phát hành trái phiếu chính phủ trong nước, vay nước ngoài, hoặc trong trường hợp xấu nhất là vay ngân hàng trung ương. Mỗi nguồn bù đắp kéo theo tác động khác nhau.
| Nguồn bù đắp | Tác động chính |
|---|---|
| Vay trong nước (trái phiếu chính phủ) | Cạnh tranh vốn với khu vực tư nhân, có thể đẩy lãi suất lên |
| Vay nước ngoài | Không hút vốn trong nước, nhưng tạo rủi ro tỷ giá với nợ bằng ngoại tệ |
| Ngân hàng trung ương tạo tiền | Tăng lượng tiền, dễ gây lạm phát nếu kéo dài |
Khi Nhà nước vay nhiều trên thị trường trong nước, cầu vốn tăng làm lãi suất có xu hướng tăng. Một phần đầu tư tư nhân bị đẩy lùi vì vốn đắt hơn, hiện tượng gọi là chèn lấn (crowding out). Cơ chế hình thành lãi suất được giải thích trong bài Lãi suất là gì? Rủi ro khi bù thâm hụt bằng tiền của ngân hàng trung ương được phân tích trong bài Vì sao Nhà nước không in thật nhiều tiền?
Thâm hụt còn liên quan đến cán cân với nước ngoài. Theo đồng nhất thức thu nhập quốc dân, khi Nhà nước chi nhiều hơn thu mà khu vực tư nhân không tiết kiệm thêm tương ứng, nền kinh tế phải vay thêm từ nước ngoài, thể hiện qua thâm hụt cán cân vãng lai. Hiện tượng hai thâm hụt đi cùng nhau này gọi là "thâm hụt kép" (twin deficits), nhưng không phải lúc nào cũng xảy ra. Xem thêm bài Cán cân thương mại là gì?
7. Thâm hụt ngân sách bao nhiêu là cao?
Không có một ngưỡng thâm hụt an toàn chung cho mọi nước. Mức thâm hụt duy trì được phụ thuộc vào nợ hiện có, lãi suất phải trả và tốc độ tăng GDP danh nghĩa.
Mốc tham chiếu hay được nhắc là quy định của Liên minh châu Âu. Nghị định thư số 12 về thủ tục thâm hụt quá mức đặt mức thâm hụt tham chiếu 3% GDP (nguyên văn: 3 % for the ratio of the planned or actual government deficit to gross domestic product at market prices) và mức nợ tham chiếu 60% GDP. Nước vượt mức có thể bị áp dụng thủ tục thâm hụt quá mức (excessive deficit procedure). Đây là quy tắc của một khối kinh tế cụ thể, không phải ngưỡng kinh tế học áp dụng chung.
Theo IMF (World Economic Outlook tháng 10/2026), thâm hụt của khu vực chính phủ năm 2025 ở một số nền kinh tế như sau:
| Nền kinh tế | Cân đối ngân sách năm 2025, % GDP |
|---|---|
| Trung Quốc | −7,9 |
| Ấn Độ | −7,4 |
| Mỹ | −7,1 |
| Pháp | −5,1 |
| Philippines | −4,5 |
| Malaysia | −3,5 |
| Indonesia | −2,9 |
| Thái Lan | −1,7 |
| Nhật Bản | −0,7 |
| Việt Nam | 0,0 |
Một cách đánh giá chặt chẽ hơn là so thâm hụt với mức giữ cho tỷ lệ nợ/GDP không tăng. Khi lãi suất trên nợ thấp hơn tốc độ tăng GDP danh nghĩa, một nước có thể thâm hụt sơ cấp nhẹ mà tỷ lệ nợ vẫn ổn định; khi lãi suất cao hơn, nước đó cần thặng dư sơ cấp. Công thức động thái nợ được trình bày với ví dụ số trong bài Nợ công là gì?
8. Hiểu nhầm thường gặp
8.1. "Bội chi bằng tổng số tiền Nhà nước phải vay trong năm"
Bội chi chỉ là một phần của nhu cầu vay. Nhà nước còn phải vay để trả nợ gốc đến hạn. Năm 2026, bội chi dự toán là 605,8 nghìn tỷ đồng, nhưng tổng nhu cầu huy động là 985,8 nghìn tỷ đồng vì có thêm khoảng 380 nghìn tỷ đồng trả nợ gốc.
8.2. "Bội chi bằng tổng chi trừ tổng thu công bố"
Như dự toán 2026 ở mục 3, tổng chi có thể được trang trải một phần bằng nguồn tích lũy từ năm trước, như nguồn cải cách tiền lương hay kết dư ngân sách. Khi tính toán, nên dùng con số bội chi được công bố thay vì tự trừ hai con số tổng.
8.3. "Thâm hụt giảm nghĩa là nợ công giảm"
Thâm hụt giảm chỉ có nghĩa là nợ tăng chậm hơn. Chừng nào ngân sách còn thâm hụt, dù nhỏ, số nợ tính bằng đồng vẫn tăng. Tỷ lệ nợ/GDP chỉ giảm khi GDP danh nghĩa tăng nhanh hơn số nợ.
Kết luận
Thâm hụt ngân sách là phần chi vượt thu trong năm, trong đó thu không tính tiền vay và chi không tính trả nợ gốc; ở Việt Nam chỉ tiêu này gọi là bội chi và do Quốc hội quyết định hằng năm. Khi đọc số thâm hụt, cần biết đó là thâm hụt tổng thể hay sơ cấp, của ngân sách nhà nước hay của cả khu vực chính phủ, và phân biệt với tổng nhu cầu vay. Mức thâm hụt cao hay thấp chỉ đánh giá được khi đặt cạnh nợ hiện có, lãi suất và tốc độ tăng trưởng.
Nguồn tham khảo
- Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 (Điều 4, Điều 5, Điều 7), văn bản hợp nhất 89/VBHN-VPQH (27/03/2026), LuatVietnam: https://luatvietnam.vn/tai-chinh/van-ban-hop-nhat-89-vbhn-vpqh-2026-hop-nhat-luat-ngan-sach-nha-nuoc-430417-d5.html
- Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15, Điều 4: https://hethongphapluat.com/law-no-89-2025-qh15-dated-june-25-2025-on-state-budget/dieu-4
- Nghị quyết 245/2025/QH15 về dự toán ngân sách nhà nước năm 2026, LuatVietnam: https://luatvietnam.vn/tai-chinh/nghi-quyet-245-2025-qh15-ve-du-toan-ngan-sach-nha-nuoc-nam-2026-co-hieu-luc-tu-28-12-2025-419537-d1.html
- Tạp chí Kinh tế – Tài chính, "Thông qua dự toán ngân sách nhà nước năm 2026, bội chi tương đương 4,2% GDP": https://tapchikinhtetaichinh.vn/thong-qua-du-toan-ngan-sach-nha-nuoc-nam-2026-boi-chi-tuong-duong-42-gdp-102832.html
- VnEconomy, "Quốc hội cho phép chuyển nguồn từ cải cách tiền lương, bảo đảm mức lương cơ sở", 13/11/2025: https://vneconomy.vn/quoc-hoi-cho-phep-chuyen-nguon-tu-cai-cach-tien-luong-bao-dam-muc-luong-co-so.htm
- VnEconomy, "Thu ngân sách 2025 tăng gần 17%, bội chi thấp hơn dự toán", 23/10/2025: https://vneconomy.vn/thu-ngan-sach-2025-tang-gan-17-boi-chi-thap-hon-du-toan.htm
- Đại biểu Nhân dân, Nghị quyết về kế hoạch tài chính quốc gia và vay, trả nợ công 5 năm 2026–2030, 24/4/2026: https://daibieunhandan.vn/quoc-hoi-thong-qua-nghi-quyet-ve-ke-hoach-tai-chinh-quoc-gia-va-vay-tra-no-cong-5-nam-giai-doan-2026-2030-10414840.html
- Tạp chí Luật sư Việt Nam, Nghị quyết số 26/2026/QH16: https://lsvn.vn/phan-dau-tong-thu-ngan-sach-nha-nuoc-2026-2030-khoang-16-4-trieu-ti-dong-a172486.html
- Đại biểu Nhân dân, "Quốc hội thông qua Nghị quyết về dự toán ngân sách nhà nước năm 2027", 9/11/2026: https://daibieunhandan.vn/quoc-hoi-thong-qua-nghi-quyet-ve-du-toan-ngan-sach-nha-nuoc-nam-2027-10442489.html
- VietnamPlus, "Bộ trưởng Bộ Tài chính: Linh hoạt tài khóa để trợ lực sức khỏe doanh nghiệp", 17/10/2026: https://www.vietnamplus.vn/bo-truong-bo-tai-chinh-linh-hoat-tai-khoa-de-tro-luc-suc-khoe-doanh-nghiep-post1145359.vnp
- IMF DataMapper, World Economic Outlook (GGXCNL_NGDP) và Fiscal Monitor (GGXCNL_G01_GDP_PT, GGXONLB_G01_GDP_PT): https://www.imf.org/external/datamapper/GGXCNL_NGDP@WEO/VNM
- IMF, thông cáo kết thúc tham vấn Điều IV với Việt Nam năm 2025: https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25296-vietnam-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation
- Protocol (No 12) on the excessive deficit procedure, EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/pro_12/oj/eng
- Hội đồng Liên minh châu Âu, Excessive deficit procedure: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/excessive-deficit-procedure/
Đọc tiếp: Nợ công là gì? Vì sao tính bằng % GDP và ngưỡng an toàn của Việt Nam