Nợ công là gì? Vì sao tính bằng % GDP và ngưỡng an toàn của Việt Nam
Nợ công (public debt) là tổng các khoản nợ mà khu vực nhà nước phải trả. Theo Luật Quản lý nợ công của Việt Nam, nợ công gồm nợ Chính phủ, nợ được Chính phủ bảo lãnh và nợ chính quyền địa phương. Con số này thường được so với GDP danh nghĩa, vì cùng một khoản nợ có thể nặng với nền kinh tế nhỏ nhưng nhẹ với nền kinh tế lớn. Theo Bộ Tài chính, nợ công Việt Nam năm 2024 bằng 34,0% GDP, thấp hơn trần 60% GDP do Quốc hội đặt ra.
1. Nợ công là gì?
Ở Việt Nam, nợ công là khái niệm pháp lý do Luật Quản lý nợ công số 20/2017/QH14 quy định, gồm ba nhóm: nợ Chính phủ, nợ được Chính phủ bảo lãnh và nợ chính quyền địa phương. Luật này đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 141/2025/QH15, thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ 1/1/2026; ba nhóm nợ vẫn giữ nguyên, một số khoản vay cụ thể trong từng nhóm được điều chỉnh.
| Thành phần | Gồm những khoản nào | Năm 2024, % GDP |
|---|---|---|
| Nợ Chính phủ | Trái phiếu Chính phủ, khoản vay trong nước và nước ngoài do Chính phủ ký, khoản ngân sách trung ương vay từ ngân quỹ nhà nước và quỹ tài chính ngoài ngân sách | 31,8 |
| Nợ được Chính phủ bảo lãnh | Khoản vay của doanh nghiệp và ngân hàng chính sách được Chính phủ đứng ra bảo lãnh | 2,2 |
| Nợ chính quyền địa phương | Trái phiếu chính quyền địa phương, khoản vay lại vốn vay nước ngoài của Chính phủ, khoản vay ngân hàng chính sách, ngân quỹ nhà nước | 0,6 |
| Nợ công | 34,0 |
Ba dòng thành phần cộng lại là 34,6%, cao hơn tổng 34,0%. Biểu công bố của Bộ Tài chính ghi nợ chính quyền địa phương gồm cả khoản tỉnh vay lại vốn vay nước ngoài của Chính phủ, nên có phần trùng với nợ Chính phủ.
Lưu ý: Nợ được Chính phủ bảo lãnh là nghĩa vụ dự phòng: doanh nghiệp vay và tự trả, ngân sách chỉ trả thay khi doanh nghiệp không trả được.
Cách trái phiếu vận hành được giải thích trong bài Trái phiếu là gì?
2. Vì sao nợ công được tính bằng % GDP?
Nợ công được chia cho GDP danh nghĩa vì GDP đo quy mô thu nhập của cả nền kinh tế, cũng là nguồn mà Nhà nước thu thuế để trả nợ. Tỷ lệ nợ/GDP cho biết gánh nợ lớn đến đâu so với khả năng trả.
Theo Bộ Tài chính, riêng dư nợ Chính phủ cuối năm 2024 đã khoảng 3,66 triệu tỷ đồng. Với nền kinh tế Việt Nam, đó là gần một phần ba GDP của một năm; với một nền kinh tế có GDP 4 triệu tỷ đồng, cùng khoản nợ ấy gần bằng toàn bộ thu nhập một năm.
Phải dùng GDP danh nghĩa (tính theo giá hiện hành), không dùng GDP thực, vì khoản nợ cũng được ghi bằng tiền theo giá hiện hành. Hai vế cùng đơn vị nên ảnh hưởng của mặt bằng giá triệt tiêu nhau. Sự khác nhau giữa hai loại GDP được trình bày trong bài GDP danh nghĩa và GDP thực khác nhau thế nào?, còn cách đo GDP xem trong bài GDP là gì?
Nợ là số dư cuối năm, còn GDP là thu nhập của cả năm, nên tỷ lệ này không có nghĩa là Nhà nước phải trả hết nợ trong một năm. Mỗi năm ngân sách chỉ trả gốc đến hạn và tiền lãi.
3. Công thức động thái nợ: khi nào tỷ lệ nợ công tăng?
Tỷ lệ nợ/GDP tăng hay giảm phụ thuộc vào lãi suất trên nợ cũ, tốc độ tăng GDP danh nghĩa và cân đối ngân sách sơ cấp. Dạng rút gọn thường dùng trong phân tích bền vững nợ là:
Trong đó:
- : tỷ lệ nợ/GDP cuối năm trước;
- : lãi suất danh nghĩa bình quân trên nợ;
- : tốc độ tăng GDP danh nghĩa;
- (primary balance): cân đối ngân sách sơ cấp, tức thu trừ chi nhưng chưa tính tiền lãi, theo % GDP. Thâm hụt sơ cấp thì âm.
Khi lãi suất thấp hơn tốc độ tăng GDP danh nghĩa (), tỷ lệ nợ tự giảm dù Nhà nước không trả bớt gốc. Khi , muốn giữ tỷ lệ nợ ổn định thì ngân sách phải thặng dư sơ cấp.
Ví dụ: Một nước có nợ bằng 35% GDP, lãi suất bình quân 4%/năm, ngân sách thâm hụt sơ cấp 2% GDP. Xét hai trường hợp tăng trưởng GDP danh nghĩa:
| Trường hợp A | Trường hợp B | |
|---|---|---|
| Tăng GDP danh nghĩa | 10% | 2% |
| Hiệu ứng lãi suất – tăng trưởng: | điểm % | điểm % |
| Thâm hụt sơ cấp () | +2,00 điểm % | +2,00 điểm % |
| Thay đổi tỷ lệ nợ | +0,09 điểm % | +2,69 điểm % |
| Tỷ lệ nợ cuối năm | 35,09% | 37,69% |
Cùng mức thâm hụt, ở trường hợp A tỷ lệ nợ gần như đứng yên vì GDP danh nghĩa tăng nhanh "pha loãng" nợ cũ; ở trường hợp B, tỷ lệ nợ tăng gần 2,7 điểm phần trăm trong một năm. Lãi suất hình thành thế nào được giải thích trong bài Lãi suất là gì?
Công thức bỏ qua các cú sốc khác như biến động tỷ giá với nợ ngoại tệ hoặc việc Nhà nước phải trả thay khoản nợ được bảo lãnh.
4. Ngưỡng an toàn nợ công của Việt Nam
Ở Việt Nam, Quốc hội đặt trần và ngưỡng cảnh báo nợ công cho từng giai đoạn 5 năm, trong nghị quyết về kế hoạch tài chính quốc gia và vay, trả nợ công. Giai đoạn 2026–2030 áp dụng Nghị quyết số 26/2026/QH16, thông qua ngày 24/4/2026.
| Chỉ tiêu (hằng năm) | 2021–2025 (Nghị quyết 23/2021/QH15) | 2026–2030 (Nghị quyết 26/2026/QH16) |
|---|---|---|
| Nợ công / GDP | Trần 60%, cảnh báo 55% | Trần 60%, cảnh báo 50% |
| Nợ Chính phủ / GDP | Trần 50%, cảnh báo 45% | Trần 50%, cảnh báo 45% |
| Nợ nước ngoài của quốc gia / GDP | Trần 50%, cảnh báo 45% | Trần 50%, cảnh báo 45% |
| Nghĩa vụ trả nợ trực tiếp của Chính phủ / thu ngân sách nhà nước | Không quá 25% | Không quá 25% |
| Nghĩa vụ trả lãi trực tiếp của Chính phủ / thu ngân sách nhà nước | Không quá 10% |
Nghị quyết 26/2026/QH16 hạ ngưỡng cảnh báo nợ công từ 55% xuống 50% GDP và thêm giới hạn riêng cho tiền lãi. Nợ nước ngoài của quốc gia gồm cả nợ nước ngoài của doanh nghiệp, tổ chức tín dụng, nên là chỉ tiêu riêng, không nằm trong nợ công. Bội chi bình quân giai đoạn 2026–2030 được đặt ở khoảng 5% GDP.
Trần 60% GDP là giới hạn pháp lý của Việt Nam, không phải ngưỡng kinh tế chung; Liên minh châu Âu cũng dùng mức tham chiếu 60% GDP, nhưng nhiều nước thành viên đang ở trên mức này.
5. Nợ công Việt Nam hiện nay
Theo số liệu Bộ Tài chính công bố tháng 8/2025 (Quyết định 2823/QĐ-BTC), nợ công Việt Nam giảm từ 42,7% GDP năm 2021 xuống 34,0% GDP năm 2024 (số sơ bộ).
| Năm | Nợ công / GDP | Nợ Chính phủ / GDP | Nợ nước ngoài của quốc gia / GDP | Trả nợ Chính phủ / thu ngân sách |
|---|---|---|---|---|
| 2021 | 42,7% | 38,7% | 38,1% | 21,5% |
| 2022 | 37,3% | 34,0% | 35,9% | 15,7% |
| 2023 | 36,1% | 33,2% | 32,6% | 17,2% |
| 2024 | 34,0% | 31,8% | 27,9% | 18,9% |
Với năm 2025, báo cáo Chính phủ trình Quốc hội tháng 10/2025 ước nợ công khoảng 35–36% GDP, nợ Chính phủ 33–34% GDP và nghĩa vụ trả nợ trực tiếp của Chính phủ bằng 19–20% thu ngân sách. Đây là số ước tính, chưa phải số công bố chính thức.
Tỷ lệ nợ giảm một phần nhờ GDP danh nghĩa tăng nhanh, như trường hợp A ở mục 3; tỷ lệ giảm không có nghĩa là số nợ tính bằng đồng giảm, vì Chính phủ vẫn vay mới hằng năm. Chỉ tiêu trả nợ so với thu ngân sách thì không giảm theo: sau khi xuống 15,7% năm 2022, tỷ lệ này tăng lại lên 18,9% năm 2024, so với trần 25%. Vay và chi ngân sách là công cụ của chính sách tài khóa, được trình bày trong bài Chính sách tài khóa là gì?
6. Vì sao số nợ công của Bộ Tài chính và IMF khác nhau?
Số của Bộ Tài chính và IMF khác nhau chủ yếu vì hai bên đo hai phạm vi khác nhau. Bộ Tài chính đo "nợ công" theo luật Việt Nam; IMF đo "nợ gộp của khu vực chính phủ" (general government gross debt) theo chuẩn thống kê tài chính chính phủ quốc tế (GFSM).
Năm 2024, IMF ghi nợ gộp khu vực chính phủ Việt Nam là 31,2% GDP, thấp hơn mức 34,0% của Bộ Tài chính và gần với mức nợ Chính phủ 31,8%. Khác biệt lớn nhất là nợ được Chính phủ bảo lãnh (2,2% GDP): luật Việt Nam tính vào nợ công, còn theo chuẩn quốc tế đây là nghĩa vụ dự phòng của bên vay khác nên thường không tính vào nợ của khu vực chính phủ.
IMF định nghĩa nợ gộp là "mọi khoản nợ phải trả đòi hỏi bên nợ thanh toán lãi và/hoặc gốc cho bên cho vay vào một hoặc nhiều thời điểm trong tương lai" (nguyên văn: all liabilities that require payment or payments of interest and/or principal by the debtor to the creditor at a date or dates in the future). Hai bộ số còn có thể lệch vì cách hợp nhất nợ giữa các đơn vị nhà nước và số GDP dùng làm mẫu số.
Ghi nhớ: Khi so sánh với nước khác, nên dùng số IMF; khi xem Việt Nam có vượt trần pháp lý hay không, phải dùng số Bộ Tài chính.
7. So sánh nợ công Việt Nam với Nhật Bản, Mỹ và các nước trong khu vực
Theo IMF, năm 2025 nợ gộp khu vực chính phủ của Việt Nam bằng 30,5% GDP, thấp hơn nhiều so với Nhật Bản (204,8%) và Mỹ (124,4%), và thấp nhất trong nhóm nước ở biểu đồ dưới đây.
Tỷ lệ nợ cao hay thấp chưa đủ để kết luận về rủi ro. Mỹ và Nhật Bản vay chủ yếu bằng đồng tiền của chính mình, trên thị trường trái phiếu trong nước quy mô lớn. Mức nợ một nước duy trì được còn phụ thuộc vào cơ cấu chủ nợ, kỳ hạn và chênh lệch giữa lãi suất với tăng trưởng GDP danh nghĩa, nên không có một ngưỡng chung cho mọi nước.
8. Hiểu nhầm thường gặp
8.1. "Nợ công là nợ nước ngoài"
Phần lớn nợ Chính phủ Việt Nam là nợ trong nước. Theo Bộ Tài chính, cuối năm 2024 dư nợ Chính phủ khoảng 150,6 tỷ USD, trong đó nợ nước ngoài khoảng 36,8 tỷ USD, tức khoảng 24%. Phần nợ bằng ngoại tệ chịu thêm rủi ro tỷ giá: khi đồng Việt Nam mất giá, số nợ quy ra đồng tăng dù không vay thêm. Xem thêm bài Tỷ giá hối đoái là gì?
8.2. "Nhà nước có thể in tiền để trả nợ"
Ngân hàng trung ương có thể tạo tiền để mua nợ của Chính phủ, nhưng cách này dễ gây lạm phát cao và làm mất giá đồng tiền, nên nhiều nước hạn chế bằng luật. Cơ chế này được phân tích trong bài Vì sao Nhà nước không in thật nhiều tiền?
Kết luận
Nợ công ở Việt Nam gồm nợ Chính phủ, nợ được Chính phủ bảo lãnh và nợ chính quyền địa phương, được đo bằng % GDP danh nghĩa để phản ánh khả năng trả nợ. Tỷ lệ này phụ thuộc vào chênh lệch giữa lãi suất và tăng trưởng GDP danh nghĩa cùng với cân đối ngân sách sơ cấp. Số của Bộ Tài chính dùng để đối chiếu với trần 60% GDP; số của IMF dùng để so sánh quốc tế.
Nguồn tham khảo
- Luật Quản lý nợ công số 20/2017/QH14 (Điều 4, phân loại nợ công), Thư viện Nhà đất (văn bản hợp nhất có ghi sửa đổi): https://thuviennhadat.vn/vbpl/luat-quan-ly-no-cong-337165.html
- LuatVietnam, "Đã có Luật Quản lý nợ công sửa đổi 2025, số 141/2025/QH15": https://luatvietnam.vn/tin-van-ban-moi/da-co-luat-quan-ly-no-cong-sua-doi-2025-so-141-2025-qh15-186-106077-article.html
- Đại biểu Nhân dân, "Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý nợ công", 10/12/2025: https://daibieunhandan.vn/quoc-hoi-thong-qua-luat-sua-doi-bo-sung-mot-so-dieu-cua-luat-quan-ly-no-cong-10399978.html
- Đại biểu Nhân dân, "Quốc hội thông qua Nghị quyết về kế hoạch tài chính quốc gia và vay, trả nợ công 5 năm giai đoạn 2026–2030", 24/4/2026: https://daibieunhandan.vn/quoc-hoi-thong-qua-nghi-quyet-ve-ke-hoach-tai-chinh-quoc-gia-va-vay-tra-no-cong-5-nam-giai-doan-2026-2030-10414840.html
- Tạp chí Luật sư Việt Nam (lsvn.vn), Nghị quyết số 26/2026/QH16: https://lsvn.vn/phan-dau-tong-thu-ngan-sach-nha-nuoc-2026-2030-khoang-16-4-trieu-ti-dong-a172486.html
- Bộ Tài chính, Quyết định 2823/QĐ-BTC ngày 14/8/2025 công bố thông tin nợ công 2020–2024, LuatVietnam: https://luatvietnam.vn/tai-chinh/quyet-dinh-2823-qd-btc-cua-bo-tai-chinh-ve-viec-cong-bo-thong-tin-no-cong-408773-d1.html
- VnEconomy, "Nợ công hạ xuống mức 34% GDP, cách xa trần quy định", 3/9/2025: https://vneconomy.vn/no-cong-ha-xuong-muc-34-gdp-cach-xa-tran-quy-dinh.htm
- VnEconomy, "Nợ công năm 2025 thấp xa ngưỡng trần, nhu cầu vay năm 2026 tăng gần 19%", 22/10/2025: https://vneconomy.vn/no-cong-nam-2025-thap-xa-nguong-tran-nhu-cau-vay-nam-2026-tang-gan-19.htm
- IMF, World Economic Outlook tháng 10/2026, DataMapper (GGXWDG_NGDP): https://www.imf.org/external/datamapper/GGXWDG_NGDP@WEO/VNM
Đọc tiếp: Chính sách tài khóa là gì?