Năng suất lao động là gì? Cách tính, TFP và năng suất lao động Việt Nam
Năng suất lao động (labor productivity) là lượng sản phẩm, thường đo bằng GDP, mà một lao động tạo ra trong một kỳ. Năm 2025, năng suất lao động của Việt Nam theo giá hiện hành ước đạt 245,0 triệu đồng mỗi lao động, tăng 6,83% theo giá so sánh. Chỉ tiêu này cùng với năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) cho biết tăng trưởng đến từ làm việc hiệu quả hơn hay chỉ từ thêm vốn và thêm người.
1. Năng suất lao động là gì?
Năng suất lao động là tỷ số giữa sản lượng và lượng lao động đã dùng để tạo ra sản lượng đó. Theo Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, Cục Thống kê định nghĩa năng suất lao động của toàn nền kinh tế "phản ánh hiệu suất làm việc của lao động", đo bằng GDP tính bình quân trên một lao động trong kỳ tham chiếu. Chỉ tiêu được công bố hằng năm, chia theo ngành kinh tế, loại hình kinh tế, tỉnh/thành phố và vùng.
Mẫu số có thể là số người làm việc hoặc tổng số giờ làm việc. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố cả hai cách: sản lượng trên mỗi lao động (output per worker) và sản lượng trên mỗi giờ làm việc (output per hour worked). Cục Thống kê dùng cách thứ nhất, nên khi đọc con số của Việt Nam cần hiểu đây là năng suất tính trên đầu người lao động, không phải trên giờ.
Năng suất lao động khác GDP bình quân đầu người. GDP bình quân đầu người chia cho toàn bộ dân số, kể cả trẻ em, người già và người không làm việc; năng suất lao động chỉ chia cho người đang làm việc. Cách đo GDP được trình bày trong bài GDP là gì?
1.1. Năng suất lao động và cường độ lao động khác nhau thế nào?
Câu hỏi này hay gặp trong môn kinh tế chính trị. Theo cách trình bày thường gặp trong giáo trình kinh tế chính trị, tăng năng suất lao động là cùng một thời gian và cùng một mức hao phí sức lao động nhưng làm ra nhiều sản phẩm hơn, nhờ máy móc, kỹ năng hay cách tổ chức tốt hơn. Tăng cường độ lao động là làm khẩn trương, căng thẳng hơn trong cùng thời gian, tức hao phí sức lao động nhiều hơn.
Hai việc đều làm tăng số sản phẩm trong một giờ, nhưng khác nhau ở chi phí: tăng năng suất làm giảm lượng lao động hao phí cho mỗi sản phẩm, còn tăng cường độ thì không, và bị giới hạn bởi sức khỏe con người. Thống kê GDP trên mỗi lao động không tách được hai phần này, nên con số năng suất tăng không tự cho biết người lao động làm việc vất vả hơn hay hiệu quả hơn.
2. Công thức tính năng suất lao động
Năng suất lao động toàn nền kinh tế bằng GDP chia cho số lao động làm việc bình quân trong năm:
Trong đó GDP có thể tính theo giá hiện hành (để biết mức năng suất của năm đó) hoặc theo giá so sánh (để tính tốc độ tăng năng suất thực, đã loại trừ biến động giá). Sự khác nhau giữa hai cách tính được giải thích trong bài GDP danh nghĩa và GDP thực khác nhau thế nào?
2.1. Ví dụ tính năng suất lao động Việt Nam năm 2025
Theo thông cáo báo chí của Cục Thống kê về tình hình kinh tế – xã hội năm 2025, các số liệu đầu vào như sau.
| Chỉ tiêu năm 2025 | Giá trị |
|---|---|
| GDP theo giá hiện hành | 12.847,6 nghìn tỷ đồng |
| Lao động có việc làm | 52,4 triệu người |
| Tốc độ tăng GDP theo giá so sánh | 8,02% |
| Tốc độ tăng lao động có việc làm | 1,1% |
Bước 1, mức năng suất: 12.847,6 nghìn tỷ đồng chia 52,4 triệu người bằng khoảng 245,2 triệu đồng mỗi lao động. Cục Thống kê công bố 245,0 triệu đồng; chênh lệch nhỏ là do số lao động 52,4 triệu đã được làm tròn (số lao động ngầm định trong con số công bố là khoảng 52,44 triệu người).
Bước 2, tốc độ tăng: năng suất thực tăng xấp xỉ bằng tốc độ tăng GDP thực trừ đi tốc độ tăng lao động. Tính chính xác:
Kết quả khớp với mức tăng 6,83% mà Cục Thống kê công bố. Như vậy, phần lớn tăng trưởng GDP năm 2025 đến từ mỗi lao động làm ra nhiều hơn, chỉ khoảng 1 điểm phần trăm đến từ có thêm người làm việc.
3. TFP là gì? Năng suất các nhân tố tổng hợp và hạch toán tăng trưởng
Năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP – Total Factor Productivity) là phần tăng trưởng sản lượng không giải thích được bằng việc tăng vốn và tăng lao động. Nó phản ánh hiệu quả kết hợp các đầu vào: công nghệ, kỹ năng quản lý, cách tổ chức sản xuất, việc dịch chuyển lao động sang ngành có năng suất cao hơn.
Cách đo phổ biến là hạch toán tăng trưởng (growth accounting) theo Robert Solow. Giả định nền kinh tế có hàm sản xuất Cobb–Douglas:
Trong đó là GDP thực, là vốn (máy móc, nhà xưởng, hạ tầng), là lao động, là TFP và là tỷ trọng thu nhập của vốn trong GDP (thường lấy khoảng 0,3–0,5). Lấy tốc độ tăng của từng biến (với là tốc độ tăng):
Vốn và lao động đo được trực tiếp, còn TFP không. Vì vậy TFP được tính là phần còn lại, gọi là phần dư Solow (Solow residual):
Trong bài báo năm 1957, Solow áp dụng cách này cho khu vực tư nhân phi nông nghiệp của Mỹ giai đoạn 1909–1949 và kết luận sản lượng trên mỗi giờ lao động tăng gấp đôi, trong đó khoảng 87,5% mức tăng là do thay đổi kỹ thuật, chỉ 12,5% do dùng thêm vốn. Solow gọi mọi dịch chuyển của hàm sản xuất là thay đổi kỹ thuật, nên con số này bao gồm cả giáo dục, tổ chức sản xuất và sai số đo.
3.1. Ví dụ tính TFP từng bước
Ví dụ: Một nền kinh tế có GDP thực tăng 7%, vốn tăng 9%, lao động tăng 1,5%, tỷ trọng thu nhập của vốn là 0,4. Phần tăng do vốn là 0,4 × 9% = 3,6 điểm phần trăm; do lao động là 0,6 × 1,5% = 0,9 điểm phần trăm. TFP tăng 7% − 3,6% − 0,9% = 2,5%.
| Nguồn tăng trưởng | Điểm phần trăm | Tỷ trọng đóng góp |
|---|---|---|
| Vốn | 3,6 | 51,4% |
| Lao động | 0,9 | 12,9% |
| TFP | 2,5 | 35,7% |
| GDP thực | 7,0 | 100% |
Cột "tỷ trọng đóng góp" là cách Cục Thống kê công bố số liệu TFP: phần tăng GDP do TFP chia cho tổng mức tăng GDP. Trong ví dụ, TFP đóng góp 35,7% tăng trưởng.
3.2. Năng suất lao động tăng nhờ đâu?
Trừ ở cả hai vế của phương trình hạch toán tăng trưởng sẽ được tốc độ tăng năng suất lao động :
Công thức cho thấy năng suất lao động chỉ có hai nguồn tăng. Thứ nhất là thâm dụng vốn (capital deepening): mỗi lao động được trang bị nhiều vốn hơn. Thứ hai là TFP: cùng lượng vốn và lao động nhưng làm ra nhiều hơn. Trong ví dụ trên, năng suất lao động tăng 7% − 1,5% = 5,5%, gồm 0,4 × (9% − 1,5%) = 3,0 điểm phần trăm từ thâm dụng vốn và 2,5 điểm phần trăm từ TFP.
Phân biệt hai nguồn này quan trọng vì thâm dụng vốn có lợi suất giảm dần: càng đầu tư thêm cho mỗi lao động, phần sản lượng tăng thêm càng nhỏ. Về dài hạn, theo mô hình Solow, chỉ TFP mới giữ cho năng suất lao động tăng đều. Hàm sản xuất này cũng là một trong các phương pháp ước tính sản lượng tiềm năng, như trình bày trong bài Output gap là gì?
4. Năng suất lao động Việt Nam hiện nay
Theo Cục Thống kê, năm 2025 năng suất lao động toàn nền kinh tế ước đạt 245,0 triệu đồng mỗi lao động, tương đương 9.809 USD, tăng 626 USD so với năm 2024; theo giá so sánh, năng suất tăng 6,83%. Cục Thống kê cho biết giai đoạn 2021–2025, năng suất lao động tăng bình quân 5,2% mỗi năm. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ năm 2025 ước đạt 29,2%.
Để so sánh với các nước, cần quy về cùng một thước đo. ILO ước tính sản lượng trên mỗi lao động theo đô la quốc tế giá cố định năm 2021 và sức mua tương đương (PPP), tức đã điều chỉnh cho chênh lệch mặt bằng giá giữa các nước. Theo bộ ước tính này, năm 2025 một lao động Việt Nam tạo ra khoảng 27.589 đô la quốc tế, bằng 70% mức của Thái Lan, 39% mức của Malaysia và 12% mức của Singapore.

Khoảng cách đang thu hẹp. Cũng theo ILO, năm 2015 năng suất lao động Việt Nam mới bằng 48% Thái Lan và 27% Malaysia. Giai đoạn 2015–2025, năng suất lao động Việt Nam tăng bình quân khoảng 5,6% mỗi năm, so với 1,6% của Thái Lan và 1,8% của Malaysia (tính theo tốc độ tăng trưởng kép từ số liệu ILO).
Con số 9.809 USD của Cục Thống kê và 27.589 đô la quốc tế của ILO không mâu thuẫn. Con số thứ nhất quy đổi theo tỷ giá thị trường và giá hiện hành; con số thứ hai quy đổi theo sức mua, mà mặt bằng giá ở Việt Nam thấp hơn nhiều so với Mỹ nên mỗi đồng mua được nhiều hàng hơn. Cơ chế quy đổi này được giải thích trong bài Ngang giá sức mua (PPP) là gì?
Về TFP, số liệu của Cục Thống kê (2026) do Tạp chí Kinh tế – Tài chính dẫn lại cho thấy tỷ trọng đóng góp của TFP vào tăng trưởng GDP tăng từ 34,75% giai đoạn 2011–2015 lên 46,04% giai đoạn 2016–2020 và 46,84% giai đoạn 2021–2025. Hai con số sau khớp với công bố của Cục Thống kê ngày 20/1/2026 (46,04% và khoảng 47%). Tốc độ tăng TFP bình quân của ba giai đoạn lần lượt là 2,15%, 2,88% và 2,91% mỗi năm.
Con số của giai đoạn 2011–2015 có hai lần công bố khác nhau. Thông cáo báo chí về tình hình kinh tế – xã hội năm 2018 của Tổng cục Thống kê ghi mức đóng góp bình quân của TFP giai đoạn 2011–2015 là 33,58%; chuỗi số liệu Cục Thống kê (2026) do Tạp chí Kinh tế – Tài chính dẫn lại ghi 34,75%. Nguồn công bố không giải thích chênh lệch này, nên khi so sánh giữa các giai đoạn, bài dùng các con số trong cùng một chuỗi (34,75%, 46,04%, 46,84%).

Vốn là nguồn đóng góp lớn nhất trong hai giai đoạn 2011–2015 và 2016–2020; sang giai đoạn 2021–2025, phần của TFP (46,84%) đã vượt phần của vốn (43,75%). Phần đóng góp của lao động biến động mạnh nhất (15,28%, 1,80% rồi 9,41%) vì nó bằng tốc độ tăng số lao động nhân với tỷ trọng thu nhập của lao động, nên thay đổi theo số người có việc làm. Nguồn công bố không giải thích riêng con số 1,80%; một cách đọc là năm 2020 số người có việc làm giảm, kéo tốc độ tăng lao động bình quân của cả giai đoạn 2016–2020 xuống thấp.
5. Năng suất lao động cao hay thấp nói lên điều gì?
Năng suất lao động cao cho biết mỗi lao động tạo ra nhiều giá trị tăng thêm, là nền tảng để tiền lương thực và mức sống tăng mà không gây lạm phát. Tuy vậy, khi năng suất lao động tăng nhanh, có thể do hai nguyên nhân: nền kinh tế thực sự làm việc hiệu quả hơn nhờ vốn, công nghệ, kỹ năng; hoặc do số lao động giảm, nhất là lao động ở các ngành có năng suất thấp, trong khi sản lượng giảm ít hơn.
Năm 2020 là ví dụ cho trường hợp thứ hai. Theo Cục Thống kê, GDP Việt Nam năm đó chỉ tăng 2,91%, nhưng năng suất lao động theo giá so sánh vẫn tăng 5,4%, vì số người có việc làm giảm, nhiều nhất ở nông, lâm nghiệp và thủy sản (giảm 7,2%). Một phần mức tăng năng suất năm đó đến từ việc số người làm việc giảm, không chỉ từ hiệu quả tăng lên. Cách đo thị trường lao động được trình bày trong bài Tỷ lệ thất nghiệp là gì?
Lưu ý: Năng suất lao động thấp không có nghĩa người lao động lười hay làm ít giờ. Theo công thức ở mục 3.2, mức trang bị vốn trên mỗi lao động và TFP quyết định năng suất; ngoài ra, như mục 6.2, năng suất chung còn thấp khi một phần lớn lao động làm trong các ngành có năng suất thấp như nông nghiệp.
Với TFP, tỷ trọng đóng góp cao thường được đọc là tăng trưởng "chất lượng" hơn. Nhưng tỷ trọng này cũng tăng khi đầu tư chậm lại, vì phần của vốn nhỏ đi; vì vậy nên xem cùng lúc tốc độ tăng TFP (điểm phần trăm mỗi năm) chứ không chỉ tỷ trọng.
6. Hạn chế và lưu ý khi sử dụng năng suất lao động
Năng suất lao động dễ tính và dễ so sánh, nhưng mỗi cách đo đều có giới hạn.
6.1. Tính theo người, không theo giờ
Chia GDP cho số người làm việc không phân biệt người làm toàn thời gian với người làm vài giờ mỗi tuần. Hai nước có cùng GDP trên mỗi lao động có thể khác nhau nhiều về năng suất mỗi giờ nếu số giờ làm việc khác nhau. Với so sánh quốc tế, năng suất theo giờ phản ánh hiệu quả sát hơn, nhưng đòi hỏi số liệu giờ làm việc đáng tin cậy.
6.2. Bị ảnh hưởng bởi cơ cấu ngành
Năng suất toàn nền kinh tế là bình quân gia quyền năng suất các ngành. Khi lao động rời nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ, năng suất chung tăng ngay cả khi năng suất trong từng ngành không đổi. Đây là hiệu ứng chuyển dịch cơ cấu, cần tách riêng khi đánh giá tiến bộ thực trong từng ngành.
6.3. TFP là phần dư, nhạy với giả định
TFP gom mọi thứ không đo được, kể cả sai số đo vốn, lao động và GDP. Kết quả còn phụ thuộc vào tỷ trọng vốn : trong ví dụ ở mục 3.1, nếu lấy thay vì 0,4, TFP chỉ tăng 1,75% và đóng góp 25% thay vì 35,7%. Các nghiên cứu dùng giả định khác nhau nên con số TFP của cùng một nước có thể không khớp nhau.
6.4. Số liệu khác nhau giữa các nguồn
Cục Thống kê ước tính năng suất lao động năm 2025 tăng 6,83%, trong khi bộ ước tính của ILO (công bố 11/2025, trước khi có số liệu cả năm) cho mức tăng khoảng 5,7%. Khác biệt đến từ số liệu GDP, việc làm và thời điểm ước tính. Khi so sánh theo thời gian hay giữa các nước, nên dùng cùng một nguồn cho cả chuỗi.
7. Câu hỏi thường gặp
TFP đóng góp 46,84% vào tăng trưởng có nghĩa là gì?
Trong giai đoạn 2021–2025, cứ 1 điểm phần trăm tăng trưởng GDP thì khoảng 0,47 điểm phần trăm không giải thích được bằng tăng vốn hay tăng lao động, mà đến từ sử dụng các đầu vào hiệu quả hơn. Con số này không có nghĩa TFP tạo ra 46,84% GDP.
Năng suất lao động tăng thì tiền lương có tăng không?
Về dài hạn, tiền lương thực của một nền kinh tế không thể tăng nhanh hơn năng suất lao động mãi, vì tiền lương được trả từ giá trị tăng thêm. Trong ngắn hạn, hai chỉ tiêu có thể chênh nhau do tỷ trọng thu nhập của lao động trong GDP thay đổi.
Kết luận
Năng suất lao động bằng GDP chia cho số lao động làm việc; Việt Nam năm 2025 ước đạt 245,0 triệu đồng mỗi lao động và tăng 6,83%. Theo hạch toán tăng trưởng Solow, năng suất lao động tăng nhờ hai nguồn: mỗi lao động có thêm vốn và TFP, phần dư phản ánh hiệu quả kết hợp các đầu vào. Khi đọc các con số này, cần xem năng suất tăng vì hiệu quả hay vì cơ cấu việc làm thay đổi, và nhớ rằng TFP là ước tính phụ thuộc giả định.
Nguồn tham khảo
- Cục Thống kê, Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, Năng suất lao động: https://www.nso.gov.vn/du-lieu-dac-ta/2019/12/htcttkqg-nang-suat-lao-dong-xa-hoi/
- Cục Thống kê, Tỷ trọng đóng góp của các yếu tố vốn, lao động, năng suất các nhân tố tổng hợp vào tốc độ tăng trưởng chung: https://www.nso.gov.vn/du-lieu-dac-ta/2019/12/htcttkqg-ty-trong-dong-gop-cua-cac-yeu-to-von-lao-dong-nang-suat-cac-nhan-to-tong-hop-vao-toc-do-tang-truong-chung/
- Cục Thống kê, Thông cáo báo chí tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025: https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/thong-cao-bao-chi-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/
- Cục Thống kê, Kinh tế Việt Nam đạt được những kết quả quan trọng, toàn diện, nhiều điểm sáng nổi bật (20/1/2026): https://www.nso.gov.vn/tin-tuc-khac/2026/01/kinh-te-viet-nam-dat-duoc-nhung-ket-qua-quan-trong-toan-dien-nhieu-diem-sang-noi-bat/
- Tổng cục Thống kê, Thông cáo báo chí về tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2018 (28/12/2018): https://www.nso.gov.vn/?p=8547
- Tổng cục Thống kê, Thông cáo báo chí về tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2020: https://www.nso.gov.vn/?p=29656
- Tổng cục Thống kê, Thông cáo báo chí tình hình lao động việc làm quý IV và năm 2020: https://www.nso.gov.vn/?p=29925
- Phan Thị Thu Giang, Đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp vào tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2015–2025, Tạp chí Kinh tế – Tài chính (6/11/2026): https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/dong-gop-cua-nang-suat-cac-nhan-to-tong-hop-vao-tang-truong-kinh-te-viet-nam-giai-doan-2015-2025-171657.html
- ILO, ILOSTAT, Output per worker (GDP constant 2021 international $ at PPP), ILO modelled estimates, Nov. 2025: https://ilostat.ilo.org/data/
- Robert M. Solow (1957), Technical Change and the Aggregate Production Function, The Review of Economics and Statistics 39(3): 312–320.
Đọc tiếp: Output gap là gì? Cách tính chênh lệch sản lượng và ước tính sản lượng tiềm năng