Cán cân thương mại là gì? Xuất siêu và nhập siêu nghĩa là gì?

1. Cán cân thương mại là gì?

Cán cân thương mại là phần chênh lệch giữa tổng giá trị hàng hóa, dịch vụ một nước bán ra nước ngoài và tổng giá trị nước đó mua từ nước ngoài trong cùng một kỳ. Kết quả có thể dương, âm hoặc bằng 0, và được tính bằng một đồng tiền chung, thường là đô la Mỹ.

Trong thống kê, cần phân biệt hai phạm vi:

Lưu ý: Tin "Việt Nam xuất siêu 20 tỷ USD" gần như luôn nói về cán cân hàng hóa. Việt Nam thường thâm hụt dịch vụ, nên cán cân gộp nhỏ hơn (xem mục 2).

2. Công thức tính cán cân thương mại

Cán cân thương mại được tính bằng giá trị xuất khẩu trừ giá trị nhập khẩu:

Trong đó $TB$ (trade balance) là cán cân thương mại, $X$ là kim ngạch xuất khẩu và $M$ là kim ngạch nhập khẩu trong cùng kỳ, cùng đơn vị tiền tệ. $TB>0$ là xuất siêu, $TB<0$ là nhập siêu, $TB=0$ là cân bằng thương mại.

Ví dụ với số liệu Việt Nam năm 2025 (Cục Thống kê, tỷ USD):

Hai dòng cuối do GoFinanceVN tính từ số liệu công bố: tính cả dịch vụ, mức thặng dư năm 2025 còn khoảng 9,8 tỷ USD.

Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu ($X+M$, năm 2025 là 930,05 tỷ USD) đo quy mô thương mại, còn cán cân ($X-M$) đo chênh lệch.

3. Xuất siêu, nhập siêu và thặng dư thương mại nghĩa là gì?

Xuất siêu là tình trạng giá trị xuất khẩu lớn hơn giá trị nhập khẩu trong một kỳ; nhập siêu là tình trạng ngược lại. Các cặp thuật ngữ sau mang cùng nghĩa:

Ngoài cán cân chung, báo cáo thống kê còn tính cán cân song phương với từng đối tác. Năm 2025, Việt Nam xuất siêu sang Hoa Kỳ 133,9 tỷ USD và nhập siêu từ Trung Quốc 115,6 tỷ USD (Cục Thống kê). Cán cân chung là tổng của các cán cân song phương, nên thâm hụt lớn với một đối tác có thể đi cùng thặng dư lớn với đối tác khác.

4. Cán cân thương mại, cán cân vãng lai và cán cân thanh toán khác nhau thế nào?

Cán cân thương mại là một bộ phận của cán cân vãng lai, và cán cân vãng lai là một bộ phận của cán cân thanh toán. Theo Sổ tay Cán cân thanh toán của IMF (BPM6), các tài khoản lồng vào nhau như sau:

Vì vậy một nước có thể xuất siêu hàng hóa nhưng vẫn thâm hụt vãng lai, nếu doanh nghiệp nước ngoài chuyển lợi nhuận về nước nhiều, hoặc ngược lại. Ở Việt Nam, NHNN là cơ quan tổng hợp cán cân thanh toán; cán cân này ảnh hưởng đến cung cầu ngoại tệ và dự trữ ngoại hối, được nhắc trong bài Ngân hàng Nhà nước làm gì?

5. Yếu tố nào ảnh hưởng đến cán cân thương mại?

Cán cân thương mại thay đổi khi xuất khẩu và nhập khẩu thay đổi với tốc độ khác nhau. Các yếu tố chính gồm tỷ giá, nhu cầu trong và ngoài nước, cấu trúc chuỗi cung ứng và giá hàng hóa thế giới.

5.1. Tỷ giá

Khi đồng nội tệ mất giá theo tỷ giá thực, hàng xuất khẩu rẻ hơn với người mua nước ngoài, còn hàng nhập khẩu đắt hơn với người mua trong nước. Tác động không tức thời: hợp đồng đã ký theo giá cũ, nên trong ngắn hạn giá trị nhập khẩu tính bằng ngoại tệ có thể chưa giảm. Với nền kinh tế nhập nhiều nguyên liệu để gia công xuất khẩu như Việt Nam, đồng tiền mất giá cũng làm tăng chi phí đầu vào. Cách đọc tỷ giá danh nghĩa và tỷ giá thực có trong bài Tỷ giá hối đoái là gì?

5.2. Nhu cầu trong nước và nước ngoài

Khi các thị trường lớn như Mỹ, EU tăng chi tiêu, xuất khẩu tăng. Khi đầu tư và tiêu dùng trong nước tăng, nhập khẩu máy móc, nguyên liệu và hàng tiêu dùng cũng tăng.

Ví dụ: Năm 2023, theo số liệu WTO trên World Bank, xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam giảm 4,7% nhưng nhập khẩu giảm 9,3%, nên mức xuất siêu lên khoảng 28 tỷ USD, cao nhất giai đoạn 2005–2025.

5.3. Chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI

Ở Việt Nam, khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm phần lớn xuất khẩu và cũng nhập khẩu nhiều linh kiện, nguyên liệu. Năm 2025, khu vực FDI (kể cả dầu thô) xuất khẩu 367,09 tỷ USD, nhập khẩu 317,63 tỷ USD, tức xuất siêu khoảng 49,5 tỷ USD; khu vực kinh tế trong nước nhập siêu khoảng 29,4 tỷ USD. Khi một tập đoàn mở rộng nhà máy, nhập khẩu máy móc và linh kiện thường tăng trước, xuất khẩu thành phẩm tăng sau.

Khái niệm và vai trò của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài được giải thích trong bài FDI là gì?

5.4. Giá hàng hóa thế giới

Giá dầu, kim loại, nông sản thay đổi làm kim ngạch thay đổi dù khối lượng không đổi. Với Việt Nam, nhóm hàng chịu ảnh hưởng rõ là xăng dầu nhập khẩu và nông sản, khoáng sản xuất khẩu.

6. Xuất siêu có luôn tốt, nhập siêu có luôn xấu?

Không. Xuất siêu hay nhập siêu chỉ cho biết nền kinh tế bán ra nhiều hơn hay mua vào nhiều hơn, còn tốt hay xấu tùy nguyên nhân phía sau. Một đẳng thức kế toán vĩ mô giúp thấy điều này. Từ cách tính tổng sản phẩm quốc nội $Y=C+I+G+(X-M)$ và tiết kiệm quốc gia $S=Y-C-G$, ta có:

Cán cân thương mại (theo nghĩa hàng hóa và dịch vụ, bỏ qua thu nhập từ nước ngoài) bằng chênh lệch giữa tiết kiệm và đầu tư trong nước. Nhập siêu nghĩa là nền kinh tế đầu tư nhiều hơn phần tự tiết kiệm được, phần thiếu được bù bằng vốn nước ngoài. Thâm hụt ngân sách làm giảm tiết kiệm quốc gia, nên cũng có thể kéo cán cân xuống; cơ chế này liên quan đến chính sách tài khóa.

Các thành phần C, I, G và xuất khẩu ròng được giải thích trong bài GDP là gì?

Từ đó có hai cách hiểu cho mỗi trạng thái:

Năm 2023 ở mục 5.2 là ví dụ xuất siêu kỷ lục đến từ nhập khẩu giảm. Ngược lại, nhập siêu kéo dài nhiều năm mà không đi kèm năng lực sản xuất mới có thể gây áp lực lên tỷ giá và nợ nước ngoài. Vì vậy cần đọc cán cân cùng với cơ cấu hàng nhập khẩu, dòng vốn FDI, cán cân vãng lai và lạm phát; tác động của giá hàng nhập khẩu lên giá trong nước được nhắc trong bài Lạm phát là gì?

7. Cán cân thương mại của Việt Nam qua các năm

Việt Nam nhập siêu hàng hóa liên tục giai đoạn 2005–2011 (mức sâu nhất khoảng 18 tỷ USD năm 2008), sau đó chủ yếu xuất siêu từ năm 2012, trừ năm 2015. Biểu đồ dưới đây dùng số liệu hàng hóa của WTO trên cơ sở dữ liệu World Bank để có chuỗi thống nhất qua các năm.

Lưu ý: Số liệu này lệch nhẹ so với Cục Thống kê: năm 2025, World Bank cho mức xuất siêu khoảng 19,2 tỷ USD, Cục Thống kê công bố 20,03 tỷ USD.

Số liệu mới nhất của Cục Thống kê (công bố ngày 3/10/2026), so với cùng kỳ năm trước:

Cán cân theo khu vực năm 2025 do GoFinanceVN tính từ kim ngạch xuất, nhập khẩu công bố.

Trong 9 tháng năm 2026, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu nên cán cân hàng hóa chuyển sang nhập siêu. Ở phần dịch vụ, xuất khẩu ước đạt 26,10 tỷ USD và nhập khẩu 34,31 tỷ USD, tức thâm hụt khoảng 8,2 tỷ USD.

Kết luận

Cán cân thương mại là xuất khẩu trừ nhập khẩu: dương là xuất siêu, âm là nhập siêu. Con số hay được nhắc ở Việt Nam là cán cân hàng hóa; cộng thêm dịch vụ, thu nhập và chuyển giao mới ra cán cân vãng lai. Xuất siêu hay nhập siêu tự nó không tốt hay xấu, mà cần xét do đâu: xuất khẩu mạnh hay cầu trong nước yếu, nhập khẩu để tiêu dùng hay để đầu tư.

Nguồn tham khảo

• Cục Thống kê, họp báo công bố số liệu kinh tế – xã hội quý III và 9 tháng năm 2026 (3/10/2026): https://www.nso.gov.vn/?p=62592
• Tạp chí Kinh tế và Tài chính, Xuất nhập khẩu hàng hóa 9 tháng đạt 888,02 tỷ USD (dẫn Cục Thống kê): https://tapchikinhtetaichinh.vn/xuat-nhap-khau-hang-hoa-9-thang-dat-888-02-ty-usd-168585.html
• Cục Thống kê, Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025: https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/
• VnBusiness, Việt Nam xuất siêu sang Hoa Kỳ 133,9 tỷ USD trong năm 2025: https://vnbusiness.vn/viet-nam-xuat-sieu-sang-hoa-ky-1339-ty-usd-trong-nam-2025.html
• IMF, Balance of Payments and International Investment Position Manual, Sixth Edition (BPM6): https://www.imf.org/external/pubs/ft/bop/2007/pdf/bpm6.pdf
• World Bank, Merchandise exports (TX.VAL.MRCH.CD.WT): https://api.worldbank.org/v2/country/VNM/indicator/TX.VAL.MRCH.CD.WT?format=json&per_page=60
• World Bank, Merchandise imports (TM.VAL.MRCH.CD.WT): https://api.worldbank.org/v2/country/VNM/indicator/TM.VAL.MRCH.CD.WT?format=json&per_page=60

Đọc tiếp: Tỷ giá hối đoái là gì?