Lạm phát cơ bản là gì? Khác gì CPI?
Lạm phát cơ bản (core inflation, còn gọi là lạm phát lõi) là mức tăng giá của rổ hàng tiêu dùng sau khi loại trừ những nhóm có giá biến động mạnh hoặc do Nhà nước quản lý. Ở Việt Nam, Cục Thống kê tính lạm phát cơ bản bằng cách loại khỏi CPI lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng, dịch vụ y tế và giáo dục, và công bố hằng tháng cùng CPI. Hai con số thường chênh nhau, có năm còn đảo chiều, nên khi đọc tin về lạm phát cần biết mỗi con số đang đo cái gì.
1. Lạm phát cơ bản là gì?
Lạm phát cơ bản là thước đo xu hướng tăng giá kéo dài, sau khi đã gạt ra những biến động giá ngắn hạn hoặc do quyết định hành chính. Cục Thống kê định nghĩa chỉ số lạm phát cơ bản là "chỉ tiêu tương đối (tính bằng %) phản ánh sự thay đổi mức giá chung mang tính chất dài hạn", đã loại bỏ biến động ngẫu nhiên, tạm thời của chỉ số giá tiêu dùng.
IMF mô tả lạm phát cơ bản là thước đo "loại trừ giá do chính phủ ấn định và giá biến động mạnh hơn của các sản phẩm như thực phẩm và năng lượng" (nguyên văn: excludes prices set by the government and the more volatile prices of products, such as food and energy), tập trung vào xu hướng lạm phát nền và bền vững.
Ba tên gọi thường gặp chỉ cùng một khái niệm: lạm phát cơ bản (tên Cục Thống kê dùng), lạm phát lõi và core inflation. Khi áp dụng cho chỉ số giá tiêu dùng, báo chí quốc tế hay gọi là core CPI, còn con số CPI đầy đủ gọi là headline CPI (CPI chung).
1.1. Việt Nam loại trừ những nhóm hàng nào?
Theo chú thích trong các thông cáo giá hằng tháng của Cục Thống kê, lạm phát cơ bản là CPI sau khi loại trừ lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng và mặt hàng do Nhà nước quản lý gồm dịch vụ y tế, dịch vụ giáo dục. Mỗi nhóm bị loại vì một lý do:
- Lương thực, thực phẩm tươi sống: giá phụ thuộc thời tiết, mùa vụ, dịch bệnh vật nuôi.
- Năng lượng (xăng dầu, gas, điện…): giá theo giá thế giới và các kỳ điều chỉnh.
- Dịch vụ y tế, giáo dục: giá thay đổi theo quyết định điều chỉnh của cơ quan nhà nước, thường tăng theo từng đợt lớn.
Rổ hàng còn lại (chẳng hạn may mặc, đồ dùng gia đình, thuê nhà, ăn uống ngoài gia đình, đi lại không kể nhiên liệu, văn hóa, giải trí…) là phần phản ánh áp lực giá đến từ cung cầu trong nền kinh tế. Rổ CPI đầy đủ và quyền số 11 nhóm hàng được trình bày trong bài CPI là gì?
2. Cách tính lạm phát cơ bản
Lạm phát cơ bản ở Việt Nam được tính bằng phương pháp loại trừ trực tiếp, mà Cục Thống kê nêu là phương pháp phổ biến vì đơn giản và dễ hiểu. Cục Thống kê không công bố công thức chi tiết và quyền số của rổ lạm phát cơ bản. Theo cách làm chung của phương pháp loại trừ trực tiếp, quy trình gồm ba bước: bỏ các mặt hàng thuộc nhóm loại trừ khỏi rổ CPI, chia lại quyền số cho các mặt hàng còn lại sao cho tổng bằng 100%, rồi tính chỉ số giá theo cùng công thức với CPI.
Nếu áp dụng công thức bình quân nhân gia quyền mà Cục Thống kê dùng cho CPI, chỉ số lạm phát cơ bản có thể viết dưới dạng:
Trong đó:
- : tập mặt hàng còn lại sau khi loại trừ.
- , : giá mặt hàng ở kỳ báo cáo và kỳ gốc.
- : quyền số của mặt hàng trong rổ CPI đầy đủ.
- : quyền số đã chia lại trong rổ lạm phát cơ bản.
Tỷ lệ lạm phát cơ bản là phần trăm thay đổi của chỉ số này giữa hai kỳ, giống cách tính tỷ lệ lạm phát từ CPI.
2.1. Ví dụ tính lạm phát cơ bản
Một rổ hàng giả định gồm năm nhóm. Năm 1 giá năng lượng tăng mạnh 25%; năm 2 giá năng lượng giảm 15%, các nhóm khác giữ nguyên mức tăng.
| Nhóm | Quyền số trong CPI | Thuộc lạm phát cơ bản? | Mức tăng giá năm 1 | Mức tăng giá năm 2 |
|---|---|---|---|---|
| Lương thực, thực phẩm tươi sống | 25% | Không | 3% | 3% |
| Năng lượng | 8% | Không | 25% | −15% |
| Dịch vụ y tế, giáo dục | 10% | Không | 6% | 6% |
| Hàng hóa khác | 30% | Có (quyền số mới 52,63%) | 2% | 2% |
| Dịch vụ khác | 27% | Có (quyền số mới 47,37%) | 4,5% | 4,5% |
Bước 1, chia lại quyền số: hai nhóm còn lại chiếm 57% rổ CPI, nên quyền số mới là và .
Bước 2, tính hai chỉ số theo bình quân nhân gia quyền:
| Kết quả | Năm 1 (năng lượng +25%) | Năm 2 (năng lượng −15%) |
|---|---|---|
| CPI | +5,01% | +1,82% |
| Lạm phát cơ bản | +3,18% | +3,18% |
CPI dao động từ 5,01% xuống 1,82% chỉ vì một nhóm chiếm 8% rổ hàng. Lạm phát cơ bản giữ ở 3,18% vì phần giá "nền" không đổi. Ở năm 2, lạm phát cơ bản cao hơn CPI, đúng như điều đã xảy ra ở Việt Nam năm 2023 (mục 4).
Lưu ý: Không thể lấy CPI trừ đi mức tăng giá của nhóm bị loại để ra lạm phát cơ bản. Trong ví dụ, 5,01% − 25% cho kết quả âm, vô nghĩa. Ngay cả khi tách đúng phần của ba nhóm bị loại ra khỏi CPI, tức lấy 1,0501 chia cho , phần còn lại chỉ khoảng 1,80% (đúng bằng ), vẫn chưa phải lạm phát cơ bản. Con số này ứng với phần rổ chỉ chiếm 57% CPI; phải quy về rổ 100% bằng lũy thừa () mới ra 3,18%.
3. Lạm phát cơ bản và CPI khác nhau thế nào?
Lạm phát cơ bản và CPI khác nhau ở phạm vi rổ hàng và câu hỏi mà mỗi chỉ số trả lời: CPI đo chi phí sinh hoạt mà hộ gia đình thực sự đối mặt, còn lạm phát cơ bản đo xu hướng giá sau khi bỏ các cú sốc ngắn hạn.
| Tiêu chí | CPI (lạm phát chung) | Lạm phát cơ bản |
|---|---|---|
| Rổ hàng | Toàn bộ 11 nhóm, 775 mặt hàng (năm gốc 2024) | Rổ CPI trừ lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng, dịch vụ y tế, giáo dục |
| Độ biến động | Cao, chịu ảnh hưởng giá xăng dầu, thực phẩm, giá dịch vụ điều chỉnh theo đợt | Thấp hơn, thay đổi chậm |
| Câu hỏi trả lời | Giá cả mà người dân trả đã tăng bao nhiêu? | Áp lực tăng giá nền tảng đang mạnh hay yếu? |
| Dùng để | Đo lạm phát chính thức, tính lãi suất thực, điều chỉnh lương, chỉ tiêu lạm phát của Quốc hội | Theo dõi xu hướng, đánh giá cú sốc giá có lan rộng hay không |
| Cơ quan công bố ở Việt Nam | Cục Thống kê, hằng tháng | Cục Thống kê, hằng tháng, trong cùng thông cáo |
Trong 8 kỳ số liệu từ năm 2019 đến 10 tháng năm 2026, lạm phát cơ bản thấp hơn CPI ở 7 kỳ, mức chênh từ 0,1 đến khoảng 1 điểm phần trăm. Năm 2023 là ngoại lệ: lạm phát cơ bản tăng 4,16% trong khi CPI chỉ tăng 3,25%.

Số liệu mới nhất cho thấy rõ cơ chế này. Tháng 10/2026, CPI tăng 5,09% so với cùng kỳ năm trước, còn lạm phát cơ bản tăng 4,04%. Riêng nhóm giao thông tăng 15,57% và đóng góp 1,55 điểm phần trăm vào mức tăng CPI, trong đó giá nhiên liệu tăng 35,03%. Ở nhóm nhà ở, điện nước, chất đốt, giá gas đun tăng 51,2%. Xăng dầu và gas thuộc nhóm năng lượng bị loại trừ, nên phần lớn mức tăng này không đi vào lạm phát cơ bản. Bình quân 10 tháng năm 2026, CPI tăng 4,57% còn lạm phát cơ bản tăng 4,24%.
4. Lạm phát cơ bản cao hay thấp hơn CPI nói lên điều gì?
Chênh lệch giữa CPI và lạm phát cơ bản cho biết các nhóm bị loại trừ đang tăng giá nhanh hơn hay chậm hơn phần còn lại của rổ hàng.
Khi CPI cao hơn lạm phát cơ bản, có hai cách hiểu. Cách thứ nhất: giá lương thực, năng lượng hoặc giá dịch vụ y tế, giáo dục đang tăng do một cú sốc riêng (giá dầu thế giới, thời tiết, đợt điều chỉnh giá), và áp lực có thể giảm khi cú sốc qua đi. Cách thứ hai: nếu chênh lệch kéo dài nhiều tháng, chi phí nhiên liệu và lương thực có thể đã bắt đầu lan sang giá vận tải, ăn uống ngoài gia đình, dịch vụ, và lạm phát cơ bản sẽ tăng theo sau.
Khi lạm phát cơ bản cao hơn CPI, các nhóm bị loại trừ đang kéo CPI xuống. Năm 2023 là ví dụ: theo Cục Thống kê, giá xăng dầu trong nước bình quân giảm 11,02% và giá gas giảm 6,94% so với năm 2022, làm CPI tăng chậm lại, trong khi các nhóm này không nằm trong rổ lạm phát cơ bản. Lúc này CPI thấp không có nghĩa áp lực giá nền đã yếu đi.
Ghi nhớ: Lạm phát cơ bản không phải "con số đúng hơn" CPI. Chênh lệch giữa hai chỉ số mới là thông tin: nó cho biết lạm phát đang đến từ một vài nhóm hàng biến động hay đã lan rộng trong nền kinh tế.
5. Ứng dụng của lạm phát cơ bản
Lạm phát cơ bản được dùng chủ yếu để nhận diện xu hướng giá, không dùng để đo chi phí sinh hoạt.
Ngân hàng trung ương. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đặt mục tiêu lạm phát 2% theo chỉ số giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân (PCE), nhưng theo phần giải đáp trên website Fed, các nhà hoạch định chính sách cũng dựa vào các thước đo lạm phát cơ bản loại trừ giá thực phẩm và năng lượng để nhận diện xu hướng, vì chính sách tiền tệ tác động đến nền kinh tế với độ trễ. Vai trò của Fed được trình bày trong bài Fed là gì?, còn cơ chế truyền dẫn của lãi suất trong bài Chính sách tiền tệ là gì?

Hình 2 cho thấy hai đặc điểm của lạm phát lõi. CPI chung của Mỹ lên đỉnh 9,06% vào tháng 6/2022, còn CPI lõi lên đỉnh 6,63% vào tháng 9/2022: thấp hơn và muộn hơn. Sau đó CPI chung giảm nhanh nhờ giá năng lượng hạ, nhưng CPI lõi giảm chậm và cao hơn CPI chung liên tục từ tháng 3/2023 đến tháng 9/2025. Năm 2026 diễn ra chiều ngược lại: tháng 5/2026, giá năng lượng tăng 23,54% so với cùng kỳ, CPI chung tăng 4,25% trong khi CPI lõi chỉ tăng 2,85%.
Nhà phân tích và nhà đầu tư. Lạm phát cơ bản giúp phân biệt một tháng CPI tăng vọt do giá xăng với một xu hướng giá đang lan rộng. Đây là thông tin đầu vào khi đánh giá triển vọng lãi suất, nhưng bản thân chỉ số không cho biết lãi suất sẽ đi theo hướng nào. Lạm phát cơ bản thường phản ứng chậm hơn sản lượng trong các giai đoạn của chu kỳ kinh tế.
Trường hợp không phù hợp. Để tính lãi suất thực của tiền gửi, điều chỉnh lương hay so sánh mức sống, cần dùng CPI chung, vì hộ gia đình vẫn phải trả tiền ăn, tiền xăng, viện phí và học phí. Chỉ tiêu lạm phát hằng năm của Quốc hội cũng đặt theo CPI bình quân, không theo lạm phát cơ bản. Cách đọc các con số CPI theo kỳ so sánh có trong bài Lạm phát là gì?
6. Hạn chế và lưu ý khi sử dụng lạm phát cơ bản
Lạm phát cơ bản giảm nhiễu nhưng phải trả giá bằng việc bỏ đi một phần lớn rổ hàng, nên có bốn giới hạn cần biết.
6.1. Nhóm bị loại trừ không phải là nhóm không quan trọng
Lương thực, thực phẩm tươi sống, xăng dầu, điện, gas, viện phí và học phí là những khoản chi thiết yếu; riêng nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống đã chiếm 35,82% rổ CPI năm gốc 2024. Hộ thu nhập thấp dành tỷ trọng chi tiêu lớn hơn cho các khoản này. Một năm lạm phát cơ bản thấp nhưng giá thực phẩm và xăng dầu tăng mạnh vẫn làm sức mua của nhiều gia đình giảm rõ rệt.
6.2. Mỗi nước định nghĩa một kiểu
Không có định nghĩa lạm phát cơ bản chung cho mọi quốc gia. Mỹ loại trừ toàn bộ thực phẩm (kể cả ăn uống ngoài gia đình) và năng lượng; Việt Nam chỉ loại lương thực và thực phẩm tươi sống, nhưng loại thêm dịch vụ y tế, giáo dục. Một số ngân hàng trung ương dùng cách khác hẳn: từ năm 2016, Ngân hàng Trung ương Canada dùng trung vị có trọng số (weighted median) và bình quân cắt đuôi (trimmed mean) làm thước đo lõi chính. Bình quân cắt đuôi bỏ đi mỗi tháng các mặt hàng có mức thay đổi giá cao nhất và thấp nhất, bất kể đó là mặt hàng gì, thay vì cố định trước nhóm bị loại. Vì vậy, không nên so sánh trực tiếp con số lạm phát cơ bản giữa các nước.
6.3. Cú sốc kéo dài sẽ đi vào lạm phát cơ bản
Loại trừ trực tiếp giả định rằng biến động của nhóm bị loại là tạm thời. Khi giá năng lượng cao kéo dài, chi phí vận tải và sản xuất tăng, rồi chuyển vào giá hàng hóa và dịch vụ trong rổ lõi. Giai đoạn 2021–2022 ở Mỹ cho thấy điều này: CPI lõi tăng sau CPI chung và giảm chậm hơn nhiều. Các nhà kinh tế IMF cũng chỉ ra rằng trong năm 2020–2021, nhiều biến động giá lớn nằm ngoài thực phẩm và năng lượng (vé máy bay, khách sạn…), khiến thước đo lõi truyền thống biến động gần bằng lạm phát chung. Áp lực chi phí đầu vào của doanh nghiệp được đo bằng chỉ số giá sản xuất, xem bài PPI là gì?
6.4. "Lạm phát cơ bản" không có nghĩa là "lạm phát vừa phải"
Một số bài viết dùng cụm "lạm phát cơ bản" để chỉ mức lạm phát thấp, ổn định, dễ dự đoán. Đây là cách hiểu sai thuật ngữ. Mức lạm phát một con số thường được gọi là lạm phát vừa phải; còn lạm phát cơ bản là một chỉ số thống kê cụ thể, có thể cao hoặc thấp tùy giai đoạn.
7. Câu hỏi thường gặp
Lạm phát lõi và lạm phát cơ bản có khác nhau không?
Không. Đây là hai cách dịch của cùng thuật ngữ core inflation. Cục Thống kê dùng tên "lạm phát cơ bản"; báo chí tài chính hay dùng "lạm phát lõi", nhất là khi nói về Mỹ (core CPI, core PCE).
Việt Nam có công bố lạm phát cơ bản không?
Có. Cục Thống kê công bố lạm phát cơ bản theo tháng, quý và năm, trong cùng thông cáo với CPI. Mỗi kỳ có mức tăng so với tháng trước, so với cùng kỳ năm trước và bình quân từ đầu năm. Ví dụ, tháng 10/2026 lạm phát cơ bản giảm 0,05% so với tháng trước và tăng 4,04% so với cùng kỳ năm trước.
Lạm phát cơ bản có thể âm không?
Về nguyên tắc có, nếu giá rổ hàng còn lại giảm. Trong thực tế số liệu Việt Nam giai đoạn 2019–2026, lạm phát cơ bản bình quân năm luôn dương, thấp nhất là 0,81% năm 2021. Tình trạng mặt bằng giá giảm kéo dài được phân tích trong bài Giảm phát là gì?
Kết luận
Lạm phát cơ bản là CPI sau khi bỏ các nhóm giá biến động mạnh hoặc do Nhà nước điều chỉnh; ở Việt Nam đó là lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng, dịch vụ y tế và giáo dục. CPI cho biết người dân đang trả giá cao hơn bao nhiêu, còn lạm phát cơ bản cho biết áp lực giá nền tảng mạnh hay yếu. Đọc hai con số cùng nhau, và chú ý chênh lệch giữa chúng, cho thông tin đầy đủ hơn đọc riêng một con số. Khi cú sốc giá năng lượng đi kèm tăng trưởng chậm, nền kinh tế có thể rơi vào lạm phát đình trệ.
Bài viết mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư.
Nguồn tham khảo
- Cục Thống kê, Chỉ số lạm phát cơ bản: khái niệm, phương pháp tính: https://www.nso.gov.vn/?p=16941
- Cục Thống kê, Tổng quan thị trường giá cả tháng 10 và 10 tháng năm 2026: https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2026/11/CPI-chi-so-gia-vang-va-chi-so-gia-do-la-My-thang-Muoi-va-10-thang-nam-2026.pdf
- Cục Thống kê, Tổng quan thị trường giá cả tháng 12, quý IV và năm 2025: https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2026/01/Loi-van-CPI-thang-12-quy-IV-va-nam-2025.pdf
- Tổng cục Thống kê, Chỉ số giá tiêu dùng tháng 12 và năm 2023: https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/12/Loi-van-CPI-T12.2023.pdf
- IMF, Ceyda Oner, Inflation: Prices on the Rise (Back to Basics): https://www.imf.org/-/media/files/publications/fandd/back-to-basics/oner-inflation.pdf
- IMF Blog, Ball, Leigh, Mishra, Spilimbergo, Median Inflation Gauge Offers Better Read on Price Trends (14/2/2022): https://www.imf.org/en/blogs/articles/2022/02/14/median-inflation-gauge-offers-better-read-on-price-trends
- Federal Reserve, What is inflation, and how does the Federal Reserve evaluate changes in the rate of inflation?: https://www.federalreserve.gov/faqs/economy_14419.htm
- U.S. Bureau of Labor Statistics, Consumer Price Index (CUUR0000SA0, CUUR0000SA0L1E, CUUR0000SA0E): https://www.bls.gov/cpi/
Đọc tiếp: CPI là gì? Chỉ số giá tiêu dùng được tính thế nào?