CPI là gì? Chỉ số giá tiêu dùng được tính thế nào?

Chỉ số giá tiêu dùng (CPI – Consumer Price Index) là chỉ số đo mức thay đổi giá của một rổ hàng hóa và dịch vụ mà hộ gia đình thường mua, so với một kỳ gốc. CPI không đo số tiền người dân chi tiêu, mà đo giá của cùng một rổ hàng đã thay đổi bao nhiêu. Ở Việt Nam, CPI do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố hằng tháng và là thước đo chính của lạm phát; từ tháng 11/2025, chỉ số được tính theo năm gốc 2024 với rổ 775 mặt hàng.

2026-10-26 · Go Finance · 11 phút đọc

1. CPI là gì?

Theo Cục Thống kê, CPI là "chỉ tiêu tương đối (tính bằng %) phản ánh xu hướng và mức độ biến động giá chung theo thời gian của các loại hàng hoá và dịch vụ tiêu dùng hàng ngày của người dân". World Bank mô tả CPI là thước đo thay đổi chi phí để người tiêu dùng trung bình mua một rổ hàng hóa và dịch vụ, rổ này cố định hoặc được cập nhật định kỳ.

Ba điểm cần nắm:

CPI là chỉ số, không phải số tiền. CPI bằng 105 nghĩa là rổ hàng đắt hơn 5% so với kỳ gốc (kỳ gốc = 100), không có nghĩa một hộ gia đình chi 105 nghìn hay 105 triệu đồng.
Rổ hàng được giữ cố định trong một giai đoạn, để thay đổi của chỉ số chỉ đến từ giá chứ không đến từ thay đổi thói quen mua sắm.
Tỷ lệ lạm phát là phần trăm thay đổi của CPI giữa hai kỳ, được trình bày trong bài Lạm phát là gì?

2. Rổ hàng hóa và quyền số CPI Việt Nam

Rổ hàng hóa CPI (còn gọi là giỏ hàng hóa) là danh mục các mặt hàng, dịch vụ đại diện cho tiêu dùng của dân cư; quyền số là tỷ trọng chi tiêu của từng nhóm trong tổng chi tiêu của năm gốc.

Theo phương án điều tra giá tiêu dùng giai đoạn 2025–2030 của Cục Thống kê:

Năm gốc: 2024. CPI công bố theo năm gốc mới từ tháng 11/2025.
Danh mục: 775 mặt hàng, chia thành 11 nhóm theo phân loại tiêu dùng của hộ gia đình (VCOICOP).
Phạm vi: khảo sát giá tại 34 tỉnh, thành phố.
Căn cứ quyền số: Khảo sát mức sống hộ dân cư 2024, khoảng 62.000 hộ, chia 4 kỳ.

Biểu đồ cột ngang quyền số 11 nhóm hàng trong CPI Việt Nam năm gốc 2024 — Hình 1. Quyền số 11 nhóm hàng hóa và dịch vụ trong CPI cả nước, năm gốc 2024, áp dụng giai đoạn 2025–2030. Nguồn số liệu: Cục Thống kê. Biểu đồ: GoFinanceVN.

Hai nhóm lớn nhất là hàng ăn và dịch vụ ăn uống (35,82%, gồm lương thực 4,15%, thực phẩm 22,32%, ăn uống ngoài gia đình 9,35%) và nhà ở, điện, nước, chất đốt, vật liệu xây dựng (22,7%). Cộng lại, hai nhóm này chiếm 58,52% rổ CPI. Vì vậy, giá thịt lợn, giá điện hay giá thuê nhà thường quyết định hướng đi của CPI nhiều hơn giá quần áo hay vé xem phim.

Rổ hàng được cập nhật khoảng 5 năm một lần vì cơ cấu chi tiêu thay đổi khi thu nhập tăng. Danh mục đã mở rộng từ 300 mặt hàng ở năm gốc 1995 lên 754 mặt hàng ở năm gốc 2019 và 775 mặt hàng ở năm gốc 2024.

3. Cách tính CPI

CPI được tính bằng cách lấy giá từng mặt hàng ở kỳ báo cáo chia cho giá ở kỳ gốc, rồi gộp các tỷ lệ đó lại theo quyền số. Cục Thống kê dùng công thức Laspeyres dạng bình quân nhân gia quyền:

Công thức

I^{t \to 0} = i = 1 \prod n (\frac{p _{i}^{t}}{p _{i}^{0}})^{W_{i}^{0}} với W_{i}^{0} = \frac{V _{i}^{0}}{\sum _{i = 1}^{n} V _{i}^{0}}

Trong đó:

$I^{t \to 0}$ : CPI kỳ báo cáo $t$ so với kỳ gốc cố định $0$ .
$p_{i}^{t}$ , $p_{i}^{0}$ : giá mặt hàng $i$ ở kỳ báo cáo và kỳ gốc.
$W_{i}^{0}$ : quyền số của mặt hàng $i$ , bằng chi tiêu cho mặt hàng đó ( $V_{i}^{0}$ ) chia cho tổng chi tiêu tiêu dùng ở kỳ gốc.
$n$ : số mặt hàng.

Công thức thuộc họ Laspeyres vì quyền số lấy từ kỳ gốc và giữ nguyên. Khác với dạng sách giáo khoa (chi phí rổ hàng kỳ này chia kỳ gốc, tức bình quân cộng), các tỷ lệ giá ở đây được nhân với nhau theo lũy thừa quyền số.

Ví dụ: Một rổ hàng giả định gồm ba nhóm: thực phẩm (quyền số 50%), nhà ở (30%), giao thông (20%). So với kỳ gốc, giá thực phẩm tăng 4%, nhà ở tăng 10%, giao thông giảm 2%.

Nhóm	Quyền số	Giá kỳ báo cáo / giá kỳ gốc
Thực phẩm	0,5	1,04
Nhà ở	0,3	1,10
Giao thông	0,2	0,98

Công thức

C P I = 1, 0 4^{0, 5} \times 1, 1 0^{0, 3} \times 0, 9 8^{0, 2} \times 100 \approx 104, 52

Rổ hàng đắt hơn khoảng 4,52% so với kỳ gốc. Bình quân cộng cho kết quả 104,60; hai cách gần nhau khi giá các nhóm thay đổi ít, và bình quân nhân không bao giờ cao hơn bình quân cộng.

3.1. Từ quyền số đến mức đóng góp vào CPI

Mức đóng góp của một nhóm vào mức tăng CPI xấp xỉ bằng quyền số nhân với mức tăng giá của nhóm đó. Số liệu bình quân 9 tháng năm 2026 so với cùng kỳ của Cục Thống kê:

Nhóm hàng	Quyền số	Mức tăng giá	Quyền số × mức tăng	Đóng góp do Cục Thống kê công bố
Hàng ăn và dịch vụ ăn uống	35,82%	4,72%	1,69 điểm %	1,69 điểm %
Nhà ở, điện, nước, chất đốt, VLXD	22,70%	6,68%	1,52 điểm %	1,52 điểm %
Giao thông	9,98%	6,06%	0,60 điểm %	0,6 điểm %
Giáo dục	5,97%	3,35%	0,20 điểm %	0,2 điểm %

Giá nhóm giao thông tăng gần bằng nhóm nhà ở (6,06% so với 6,68%), nhưng chỉ đóng góp 0,6 điểm phần trăm so với 1,52 điểm, vì quyền số chưa bằng một nửa. Ba nhóm hàng ăn, nhà ở và giao thông tạo ra khoảng 3,8 điểm phần trăm trong tổng mức tăng 4,52% của CPI.

4. Cách đọc CPI: so với kỳ nào?

Mỗi tháng, Cục Thống kê công bố CPI so với bốn kỳ khác nhau: tháng trước, tháng 12 năm trước, cùng kỳ năm trước và bình quân từ đầu năm so với cùng kỳ. Bốn con số này có thể chênh nhau vài điểm phần trăm, nên cần biết con số đang so với kỳ nào. Bảng bốn cách so sánh cho tháng 9/2026 có trong bài Lạm phát là gì?

Mỗi cách so sánh trả lời một câu hỏi khác nhau:

So với tháng trước: giá vừa biến động thế nào trong một tháng. Con số này chịu ảnh hưởng mùa vụ, ví dụ tháng Tết hay tháng khai giảng thường tăng cao hơn.
So với tháng 12 năm trước: giá đã tăng bao nhiêu từ đầu năm.
So với cùng kỳ năm trước: mức tăng giá trong 12 tháng gần nhất. Đây là con số báo chí quốc tế thường gọi là lạm phát.
Bình quân kỳ so với bình quân cùng kỳ: cách đo mà Quốc hội dùng để đặt chỉ tiêu lạm phát năm.

5. CPI, lạm phát cơ bản và chỉ số giảm phát GDP khác nhau thế nào?

Ba thước đo cùng phản ánh mặt bằng giá nhưng khác nhau về phạm vi hàng hóa và mục đích sử dụng.

Tiêu chí	CPI	Lạm phát cơ bản	Chỉ số giảm phát GDP
Đo giá của	Rổ hàng tiêu dùng của hộ gia đình	Rổ CPI sau khi loại trừ một số nhóm biến động mạnh	Toàn bộ hàng hóa, dịch vụ sản xuất trong nước
Rổ hàng	Cố định theo năm gốc	Cố định, ít mặt hàng hơn CPI	Thay đổi theo cơ cấu sản xuất từng năm
Có hàng nhập khẩu	Có	Có	Không
Dùng để	Đo lạm phát, điều chỉnh lương, lãi suất thực	Nhận diện xu hướng giá dài hạn	Tách GDP danh nghĩa thành GDP thực và phần giá

Lạm phát cơ bản (core inflation) ở Việt Nam là CPI sau khi loại trừ lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng và mặt hàng do Nhà nước quản lý gồm dịch vụ y tế, giáo dục. Bình quân 9 tháng năm 2026, CPI tăng 4,52% còn lạm phát cơ bản tăng 4,26%; Cục Thống kê giải thích chênh lệch chủ yếu do giá xăng dầu, gas, lương thực, thực phẩm tươi sống và dịch vụ y tế, các nhóm bị loại khỏi lạm phát cơ bản. Ngân hàng trung ương theo dõi lạm phát cơ bản để phân biệt cú sốc giá tạm thời với áp lực giá kéo dài, một căn cứ khi điều hành chính sách tiền tệ.

Chỉ số giảm phát GDP (GDP deflator) bằng GDP danh nghĩa chia GDP thực. Vì phạm vi khác nhau, hai chỉ số có thể lệch nhau đáng kể: theo World Bank, năm 2024 CPI Việt Nam tăng 3,62% còn chỉ số giảm phát GDP tăng 4,21%.

Cách tách GDP danh nghĩa và GDP thực được trình bày trong bài GDP danh nghĩa và GDP thực khác nhau thế nào?

6. Hạn chế của CPI

CPI là thước đo giá trung bình nên có bốn giới hạn chính.

6.1. Không phản ánh rổ chi tiêu của từng gia đình

Quyền số là cơ cấu chi tiêu bình quân của cả nước. Một gia đình thuê nhà ở thành phố, chi nhiều cho học phí hoặc xăng xe có thể chịu mức tăng giá cao hơn nhiều so với CPI chung. Năm 2026 là ví dụ: CPI bình quân 9 tháng tăng 4,52%, nhưng ăn uống ngoài gia đình tăng 7,14%.

6.2. Thiên lệch thay thế

Rổ hàng cố định giả định người tiêu dùng không đổi hành vi khi giá thay đổi. Trên thực tế, khi thịt lợn đắt lên, nhiều hộ chuyển sang ăn thịt gà. Công thức có quyền số cố định vì thế có xu hướng phóng đại mức tăng chi phí sinh hoạt; dạng bình quân nhân mà Cục Thống kê dùng giảm bớt một phần thiên lệch này ở cấp mặt hàng.

6.3. Khó tách thay đổi chất lượng và sản phẩm mới

Một chiếc điện thoại cùng giá nhưng cấu hình tốt hơn thực chất là rẻ đi, nhưng thống kê giá khó đo phần chất lượng tăng thêm. Sản phẩm mới chỉ vào rổ khi cập nhật năm gốc.

6.4. Không đo giá tài sản

Lưu ý: CPI không bao gồm giá mua nhà, đất, cổ phiếu hay vàng như một khoản đầu tư. Trong CPI, nhà ở được thể hiện qua tiền thuê nhà, vật liệu bảo dưỡng và điện, nước, nên giá căn hộ tăng mạnh không làm CPI tăng tương ứng.

7. Câu hỏi thường gặp

CPI tăng là tốt hay xấu?

CPI tăng vừa phải và ổn định là điều bình thường ở hầu hết nền kinh tế. Rủi ro nằm ở CPI tăng quá nhanh, làm giảm sức mua và tiền tiết kiệm, hoặc CPI giảm kéo dài, tức giảm phát, khiến người dân hoãn chi tiêu.

CPI dùng để làm gì trong tài chính cá nhân?

CPI cho biết lợi nhuận thực của tiền gửi và thu nhập. Gửi tiết kiệm lãi suất 5%/năm khi CPI tăng 4,5%/năm, sức mua chỉ tăng khoảng 0,5%. Chênh lệch này là lãi suất thực, được giải thích thêm trong bài Lãi suất là gì?

Kết luận

CPI đo giá của một rổ hàng cố định so với kỳ gốc, không đo số tiền người dân chi tiêu. Ở Việt Nam, rổ hàng hiện gồm 775 mặt hàng trong 11 nhóm, với quyền số lấy từ cơ cấu chi tiêu năm 2024, trong đó hàng ăn và nhà ở chiếm gần 60%. Khi đọc một con số CPI, cần xem kỳ so sánh và nhớ rằng mức tăng giá mà từng gia đình cảm nhận có thể khác con số bình quân.

Nguồn tham khảo

Cục Thống kê, Thông cáo báo chí về Phương án điều tra giá tiêu dùng (CPI) giai đoạn 2025–2030 (năm gốc 2024): https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2026/01/DVG_Infographics-CPI-1.pdf
Cục Thống kê, Chỉ số giá tiêu dùng (CPI): khái niệm, phương pháp tính: https://www.nso.gov.vn/?p=16512
Cục Thống kê, Tổng quan thị trường giá cả tháng 9, quý III và 9 tháng năm 2026: https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2026/10/Tong-quan-CPI-chi-so-gia-vang-do-la-My-thang-9-QIII-va-9-thang-nam-2026.pdf
World Bank, World Development Indicators, Inflation, consumer prices (FP.CPI.TOTL.ZG): https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL.ZG?locations=VN
World Bank, World Development Indicators, Inflation, GDP deflator (NY.GDP.DEFL.KD.ZG): https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.DEFL.KD.ZG?locations=VN

Đọc tiếp: Lạm phát là gì? Vì sao giá cả tăng theo thời gian?

Cùng chủ đề Kinh tế vĩ mô

Lãi suất điều hành là gì? Ai quyết định và dùng để làm gì?

12 phút đọc

Lãi suất là gì? Vì sao vay tiền phải trả lãi?

12 phút đọc

Nợ công là gì? Vì sao tính bằng % GDP và ngưỡng an toàn của Việt Nam

12 phút đọc

Giảm phát là gì? Giá giảm có phải là tốt?

11 phút đọc