Lạm phát là gì? Vì sao giá cả tăng theo thời gian?

1. Lạm phát là gì?

Lạm phát là mức tăng của giá cả nói chung trong một khoảng thời gian, phổ biến nhất là một năm. IMF định nghĩa lạm phát là "tốc độ tăng giá cả trong một khoảng thời gian nhất định" (nguyên văn: the rate of increase in prices over a given period of time). Đây là định nghĩa về tốc độ thay đổi, không phải về mức giá.

Hai điểm trong định nghĩa này thường bị bỏ qua:

• Giá chung, không phải giá một món hàng. Giá xăng hay giá thịt lợn tăng chưa phải là lạm phát nếu giá nhiều thứ khác đứng yên hoặc giảm. Lạm phát là khi mặt bằng giá của cả rổ hàng hóa và dịch vụ tăng lên.
• Tốc độ tăng, không phải mức giá. Lạm phát 3% nghĩa là giá đang tăng thêm 3% mỗi năm, không có nghĩa giá "cao".

Tại Việt Nam, Cục Thống kê (Bộ Tài chính) tính CPI dựa trên giá của 11 nhóm hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng chính, từ hàng ăn, nhà ở, điện nước đến giao thông, giáo dục, y tế. Tỷ lệ lạm phát mà báo chí nhắc đến chính là tốc độ tăng của chỉ số này. Cách chọn rổ hàng và quyền số được giải thích trong bài CPI là gì?

2. Cách tính tỷ lệ lạm phát

Tỷ lệ lạm phát được tính bằng phần trăm thay đổi của CPI giữa hai kỳ:

Trong đó $\pi$ là tỷ lệ lạm phát, $CP{I}_t$ là chỉ số giá kỳ hiện tại và $CP{I}_{t-1}$ là chỉ số giá kỳ dùng để so sánh.

Ví dụ: Nếu CPI tháng 9/2025 được lấy làm mốc bằng 100 và CPI tháng 9/2026 là 105,08, lạm phát so với cùng kỳ là $(105,08-100)/100=5,08\%$. Đây đúng là con số Cục Thống kê công bố cho tháng 9/2026.

Cùng một tháng, Cục Thống kê công bố nhiều con số khác nhau vì kỳ so sánh khác nhau. Với tháng 9/2026:

Lưu ý: Người đọc cần xem con số đang so với kỳ nào trước khi so sánh. Chỉ tiêu lạm phát hằng năm của Quốc hội tính theo CPI bình quân năm; với năm 2026, Nghị quyết số 244/2025/QH15 đặt mục tiêu CPI bình quân tăng khoảng 4,5%.

3. Nguyên nhân lạm phát: vì sao giá cả tăng theo thời gian?

Giá cả tăng theo thời gian vì tổng cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng, vì chi phí sản xuất tăng, hoặc vì lượng tiền tăng nhanh hơn lượng hàng hóa. Trên thực tế, các nguyên nhân này thường xảy ra cùng lúc.

3.1. Lạm phát do cầu kéo

Lạm phát do cầu kéo (demand-pull inflation) xảy ra khi người dân, doanh nghiệp và nhà nước muốn mua nhiều hơn mức nền kinh tế sản xuất được. Tín dụng tăng nhanh, chi tiêu công lớn hoặc thu nhập tăng mạnh đều có thể đẩy tổng cầu lên.

3.2. Lạm phát do chi phí đẩy

Lạm phát do chi phí đẩy (cost-push inflation) xảy ra khi chi phí đầu vào như năng lượng, nguyên liệu, tiền lương tăng, khiến doanh nghiệp phải tăng giá bán. Lạm phát năm 2026 ở Việt Nam là ví dụ: trong 9 tháng, giá nhiên liệu tăng 10,89% so với cùng kỳ theo giá dầu thế giới, và nhóm nhà ở, điện, nước, chất đốt, vật liệu xây dựng tăng 6,68%, đóng góp 1,52 điểm phần trăm vào mức tăng CPI.

3.3. Lạm phát do tiền tệ

Trong dài hạn, giá chung không thể tăng liên tục nếu lượng tiền không tăng theo. Khi lượng tiền tăng nhanh hơn sản lượng thực, mỗi đồng đổi được ít hàng hơn. Cơ chế này, và vì sao in tiền để bù ngân sách dẫn tới lạm phát cao, được phân tích chi tiết trong bài Vì sao Nhà nước không in thật nhiều tiền?

3.4. Kỳ vọng lạm phát

Khi người dân và doanh nghiệp tin rằng giá sẽ tiếp tục tăng, họ đòi tăng lương, tăng giá bán và mua tích trữ sớm. Những hành động đó làm lạm phát duy trì kể cả khi cú sốc ban đầu đã qua. Vì vậy, ngân hàng trung ương coi việc giữ kỳ vọng lạm phát ổn định là một mục tiêu riêng.

4. Lạm phát ảnh hưởng gì đến người dân?

Lạm phát làm giảm sức mua của tiền, nên ảnh hưởng trực tiếp đến tiền tiết kiệm, thu nhập cố định và các khoản nợ.

Mức giảm sức mua tích lũy qua nhiều năm lớn hơn nhiều so với con số từng năm. Theo số liệu CPI của World Bank, mặt bằng giá tiêu dùng ở Việt Nam năm 2025 cao gấp khoảng 3,27 lần năm 2005, tương đương lạm phát bình quân khoảng 6,1%/năm.

Một rổ hàng giá 100.000 đồng năm 2005 có giá khoảng 327.000 đồng năm 2025; ngược lại, 100.000 đồng năm 2025 chỉ mua được lượng hàng mà khoảng 30.600 đồng mua được năm 2005.

Tác động không giống nhau với mọi người:

• Người gửi tiết kiệm chỉ thực sự có lãi khi lãi suất cao hơn lạm phát. Gửi với lãi suất 5%/năm khi lạm phát 4,5%/năm, sức mua của khoản tiền chỉ tăng khoảng 0,5% sau một năm ($1,05/1,045-1\approx 0,48\%$). Mức chênh lệch này gọi là lãi suất thực.
• Người đi vay với lãi suất cố định được lợi một phần, vì số tiền trả nợ sau này có sức mua thấp hơn lúc vay.
• Người có thu nhập cố định như lương hưu, lương chậm điều chỉnh, bị giảm mức sống thực nếu thu nhập tăng chậm hơn giá.
• Doanh nghiệp khó lập kế hoạch giá và chi phí khi lạm phát cao, biến động mạnh.

Xem thêm: Lãi suất là gì?

5. Lạm phát bao nhiêu là cao?

Không có ngưỡng chung cho mọi quốc gia, nhưng phần lớn ngân hàng trung ương ở các nền kinh tế phát triển nhắm tới lạm phát thấp và ổn định, khoảng 2%/năm. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đặt mục tiêu dài hạn 2%, đo bằng chỉ số giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân (PCE). Các nước đang phát triển thường có mục tiêu cao hơn, như mức khoảng 4,5% của Việt Nam năm 2026.

Sách giáo khoa kinh tế thường chia mức lạm phát thành ba nhóm:

Mục tiêu thường là lạm phát thấp nhưng vẫn dương, không phải bằng 0. Lạm phát quá sát 0 làm tăng nguy cơ giảm phát, khi giá chung giảm kéo dài và người dân hoãn chi tiêu.

Xem thêm: Giảm phát là gì?

Tại Việt Nam, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010 quy định hoạt động của Ngân hàng Nhà nước nhằm ổn định giá trị đồng tiền. Công cụ để kiểm soát lạm phát được trình bày trong bài Chính sách tiền tệ là gì?; vai trò của cơ quan điều hành có ở bài Ngân hàng Nhà nước Việt Nam làm gì?

6. Lạm phát ở Việt Nam qua các năm

Từ năm 1996 đến nay, theo số liệu World Bank, lạm phát ở Việt Nam phần lớn ở mức một con số, trừ hai năm 2008 và 2011. Lạm phát bình quân năm 2008 là 23,1% và năm 2011 là 18,7%. Từ năm 2012 đến 2025, lạm phát dao động từ 0,6% (năm 2015) đến 9,1% (năm 2012), và trong giai đoạn 2015–2025 luôn dưới 4%/năm.

Theo Cục Thống kê, CPI bình quân năm 2025 tăng 3,31%. Năm 2026, CPI tăng nhanh hơn, chủ yếu do giá xăng dầu, gas và giá nhóm nhà ở, vật liệu xây dựng: bình quân 9 tháng tăng 4,52%, lạm phát cơ bản (CPI sau khi loại trừ lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng và mặt hàng do Nhà nước quản lý gồm dịch vụ y tế, giáo dục) tăng 4,26%.

Mức lạm phát cao nhất trong lịch sử gần đây của Việt Nam là giai đoạn 1986–1988, với lạm phát trên 300% mỗi năm. Giai đoạn này giải thích vì sao tiền Việt Nam có mệnh giá lớn, được trình bày trong bài Vì sao tiền Việt Nam có nhiều số 0?

7. Những hiểu nhầm thường gặp

7.1. "Lạm phát giảm nghĩa là giá giảm"

Lạm phát giảm từ 5% xuống 3% nghĩa là giá vẫn tăng, chỉ tăng chậm hơn. Giá chỉ giảm khi lạm phát âm, tức giảm phát. Vì vậy, khi lạm phát hạ nhiệt, mặt bằng giá thường không quay về mức cũ.

7.2. "CPI tăng 3% thì chi tiêu của mọi gia đình tăng 3%"

CPI đo giá của một rổ hàng đại diện cho hộ gia đình trung bình. Gia đình chi nhiều cho thuê nhà, học phí hoặc xăng xe có thể chịu mức tăng giá cao hơn con số chung. Năm 2026 là ví dụ: CPI bình quân 9 tháng tăng 4,52%, nhưng nhóm ăn uống ngoài gia đình tăng 7,14%.

7.3. "Lạm phát lúc nào cũng xấu"

Lạm phát thấp và ổn định là điều các ngân hàng trung ương nhắm tới. Vấn đề nằm ở lạm phát cao hoặc biến động khó lường, vì khi đó người dân và doanh nghiệp không còn dùng được giá làm căn cứ để tiết kiệm, vay mượn và đầu tư.

Kết luận

Lạm phát là tốc độ tăng của mặt bằng giá chung, ở Việt Nam đo bằng CPI do Cục Thống kê công bố hằng tháng. Giá tăng theo thời gian do cầu vượt cung, chi phí đầu vào tăng, lượng tiền tăng nhanh hơn sản lượng và kỳ vọng của người dân. Mức tăng vài phần trăm mỗi năm cộng dồn thành chênh lệch lớn sau vài chục năm, nên khi so sánh lãi suất, tiền lương hay lợi nhuận, cần trừ đi lạm phát để thấy giá trị thực.

Nguồn tham khảo

• Cục Thống kê (Bộ Tài chính), Tổng quan thị trường giá cả tháng 9, quý III và 9 tháng năm 2026: https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2026/10/Tong-quan-CPI-chi-so-gia-vang-do-la-My-thang-9-QIII-va-9-thang-nam-2026.pdf
• Ceyda Oner, "Inflation: Prices on the Rise", IMF Finance & Development, Back to Basics: https://www.imf.org/en/Publications/fandd/issues/Series/Back-to-Basics/Inflation
• World Bank, World Development Indicators, Inflation, consumer prices (FP.CPI.TOTL.ZG): https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL.ZG?locations=VN
• World Bank, World Development Indicators, Consumer price index (FP.CPI.TOTL): https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL?locations=VN
• Federal Reserve, "Why does the Federal Reserve aim for inflation of 2 percent over the longer run?": https://www.federalreserve.gov/faqs/economy_14400.htm
• Đại biểu Nhân dân, Nghị quyết số 244/2025/QH15 về kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội năm 2026: https://daibieunhandan.vn/print/10397508.html
• Tạp chí Công Thương, "Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) năm 2025 tăng 3,31%": https://tapchicongthuong.vn/chi-so-gia-tieu-dung--cpi--nam-2025-tang-3-31-dat-muc-tieu-quoc-hoi-de-ra-386066.htm
• Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam số 46/2010/QH12: https://dulieuphapluat.vn/van-ban/ngan-hang-tien-te/luat-ngan-hang-nha-nuoc-viet-nam-2010-467116

Đọc tiếp: Vì sao Nhà nước không in thật nhiều tiền?