Tỷ giá hối đoái là gì? Cách đọc tỷ giá và ý nghĩa khi tỷ giá tăng
Tỷ giá hối đoái (exchange rate) là giá của một đơn vị tiền tệ nước này tính bằng tiền tệ của nước khác. Ở Việt Nam, tỷ giá thường được hiểu là số đồng cần để mua một đơn vị ngoại tệ, ví dụ USD/VND = 25.627 nghĩa là 1 đô la Mỹ đổi được 25.627 đồng. Khi tỷ giá USD/VND tăng, đồng Việt Nam mất giá so với đô la: hàng nhập khẩu và nợ bằng đô la đắt lên, còn mỗi đô la thu về từ xuất khẩu đổi được nhiều đồng hơn.
1. Tỷ giá hối đoái là gì?
Tỷ giá hối đoái là tỷ lệ quy đổi giữa hai đồng tiền, cho biết một đơn vị đồng tiền này đổi được bao nhiêu đơn vị đồng tiền kia. Pháp lệnh Ngoại hối của Việt Nam định nghĩa: "Tỷ giá hối đoái của đồng Việt Nam là giá của một đơn vị tiền tệ nước ngoài tính bằng đơn vị tiền tệ của Việt Nam".
Tỷ giá là một mức giá như mọi mức giá khác. Nó thay đổi theo cung và cầu ngoại tệ: doanh nghiệp nhập khẩu, người trả nợ nước ngoài, người đi du học cần mua ngoại tệ; doanh nghiệp xuất khẩu, nhà đầu tư nước ngoài, người nhận kiều hối bán ngoại tệ. Theo Pháp lệnh Ngoại hối, tỷ giá của đồng Việt Nam hình thành trên cơ sở cung cầu ngoại tệ "có sự điều tiết của Nhà nước", và Ngân hàng Nhà nước (NHNN) là cơ quan quyết định chế độ tỷ giá.
Cung cầu ngoại tệ từ hoạt động xuất nhập khẩu được phân tích trong bài Cán cân thương mại là gì?
2. Cách đọc tỷ giá: yết giá trực tiếp và gián tiếp
Một tỷ giá luôn có hai đồng tiền. Trong cách viết USD/VND = 25.627, đồng đứng trước (USD) là đồng tiền yết giá (base currency), luôn bằng 1 đơn vị; đồng đứng sau (VND) là đồng tiền định giá (quote currency), cho biết 1 đơn vị đồng tiền yết giá đáng giá bao nhiêu.
Có hai cách yết giá, nhìn từ góc độ một quốc gia:
| Cách yết giá | Ý nghĩa | Ví dụ, nhìn từ Việt Nam |
|---|---|---|
| Trực tiếp (direct quotation) | 1 đơn vị ngoại tệ = bao nhiêu nội tệ | 1 USD = 25.627 VND |
| Gián tiếp (indirect quotation) | 1 đơn vị nội tệ = bao nhiêu ngoại tệ | 1 VND ≈ 0,000039 USD |
Việt Nam dùng cách yết giá trực tiếp. Khu vực đồng euro là ví dụ của cách gián tiếp: Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) công bố tỷ giá tham chiếu theo số đơn vị ngoại tệ cho 1 euro, ví dụ số đô la Mỹ đổi được 1 euro.
Lưu ý: Hai cách yết giá cho kết quả ngược chiều. Với yết giá trực tiếp, con số tăng nghĩa là nội tệ yếu đi; với yết giá gián tiếp, con số tăng nghĩa là nội tệ mạnh lên. Đây là nguồn gốc của phần lớn sự nhầm lẫn khi đọc tin "tỷ giá tăng".
Khi đổi tiền tại ngân hàng, người đọc sẽ thấy hai mức giá. Giá mua vào là giá ngân hàng mua ngoại tệ của khách, giá bán ra là giá ngân hàng bán ngoại tệ cho khách. Giá bán luôn cao hơn giá mua; phần chênh lệch là thu nhập của ngân hàng từ dịch vụ đổi tiền.
3. Tỷ giá danh nghĩa và tỷ giá thực khác nhau thế nào?
Tỷ giá danh nghĩa (nominal exchange rate) là tỷ giá niêm yết hằng ngày, tức số đồng đổi được một đô la. Tỷ giá thực (real exchange rate) điều chỉnh tỷ giá danh nghĩa theo chênh lệch mức giá giữa hai nước, để cho biết hàng hóa của nước này đắt hay rẻ hơn so với hàng hóa nước kia.
Với yết giá trực tiếp, tỷ giá thực giữa VND và USD được tính như sau:
Trong đó là tỷ giá danh nghĩa (đồng/USD), là mức giá ở Mỹ và là mức giá ở Việt Nam, thường đo bằng chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Khi tăng, hàng Việt Nam trở nên rẻ hơn tương đối so với hàng Mỹ; khi giảm, hàng Việt Nam đắt lên tương đối.
Ví dụ: Theo World Bank, tỷ giá bình quân năm tăng từ 18.613 đồng/USD năm 2010 lên 24.165 đồng/USD năm 2024, tức tăng 29,8%. Cùng giai đoạn, CPI Việt Nam tăng 89,7% còn CPI Mỹ tăng 43,9%.
Tỷ giá thực năm 2024 so với năm 2010:
Đồng Việt Nam mất giá gần 30% so với đô la tính theo danh nghĩa, nhưng vì giá trong nước tăng nhanh hơn giá ở Mỹ, tỷ giá thực gần như không đổi (giảm 1,5%).
Trong cả giai đoạn 2000–2024, tỷ giá danh nghĩa tăng khoảng 71%, trong khi tỷ giá thực giảm khoảng 21%. Đây là lý do khi đánh giá sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu, các nhà kinh tế dùng tỷ giá thực thay vì con số niêm yết. Mối liên hệ giữa tỷ giá và giá cả trong nước được giải thích thêm trong bài Lạm phát là gì?
4. Các cơ chế tỷ giá
Cơ chế tỷ giá (exchange rate regime) là cách một quốc gia để tỷ giá được hình thành và mức độ ngân hàng trung ương can thiệp. Có ba nhóm chính:
| Cơ chế | Cách vận hành | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cố định (fixed) | Ngân hàng trung ương cam kết giữ tỷ giá ở một mức hoặc một khoảng rất hẹp, mua bán ngoại tệ để bảo vệ mức đó | Đô la Hồng Kông giữ trong khoảng 7,75–7,85 HKD/USD |
| Thả nổi (floating) | Tỷ giá do cung cầu trên thị trường quyết định, ngân hàng trung ương ít can thiệp | Đô la Mỹ, euro, yên Nhật |
| Thả nổi có quản lý (managed float) | Tỷ giá biến động theo thị trường nhưng ngân hàng trung ương định hướng và can thiệp khi cần | Việt Nam (theo cách NHNN mô tả: cơ chế tỷ giá trung tâm linh hoạt) |
Tại Việt Nam, từ ngày 4/1/2016, NHNN công bố hằng ngày tỷ giá trung tâm giữa đồng Việt Nam và đô la Mỹ (Quyết định 2730/QĐ-NHNN). Tỷ giá này được xác định có tham chiếu tỷ giá bình quân trên thị trường liên ngân hàng, diễn biến của một số đồng tiền của các nước có quan hệ thương mại, vay nợ, đầu tư lớn với Việt Nam, cùng các cân đối vĩ mô và mục tiêu chính sách tiền tệ.
Ngân hàng thương mại được tự niêm yết giá mua bán đô la, nhưng không được vượt quá biên độ ±5% so với tỷ giá trung tâm của ngày giao dịch đó (Quyết định 1747/QĐ-NHNN, hiệu lực từ 17/10/2022). Ví dụ, tỷ giá trung tâm NHNN công bố ngày 23/10/2026 là 25.627 đồng/USD, nên giá giao dịch của ngân hàng phải nằm trong khoảng từ 24.346 đến 26.908 đồng/USD.
Cách tính và cách đọc tỷ giá trung tâm được giải thích chi tiết trong bài Tỷ giá trung tâm là gì?
Khi tỷ giá chịu áp lực, NHNN có thể mua bán ngoại tệ từ dự trữ ngoại hối hoặc điều chỉnh lãi suất. Các công cụ này thuộc chính sách tiền tệ, xem thêm tại Ngân hàng Nhà nước làm gì?
5. Tỷ giá tăng có ý nghĩa gì?
Với cách yết giá trực tiếp ở Việt Nam, tỷ giá USD/VND tăng nghĩa là cần nhiều đồng hơn để mua một đô la, tức đồng Việt Nam mất giá so với đô la Mỹ. Tác động khác nhau tùy vị trí của mỗi bên.
Lấy ví dụ giả định tỷ giá tăng từ 25.000 lên 26.000 đồng/USD, tức đô la tăng giá 4%:
| Đối tượng | Giao dịch | Trước | Sau | Thay đổi |
|---|---|---|---|---|
| Doanh nghiệp nhập khẩu | Trả 100.000 USD tiền hàng | 2,5 tỷ đồng | 2,6 tỷ đồng | Chi phí tăng 100 triệu đồng |
| Doanh nghiệp xuất khẩu | Thu 100.000 USD tiền hàng | 2,5 tỷ đồng | 2,6 tỷ đồng | Doanh thu tính bằng đồng tăng 100 triệu |
| Doanh nghiệp vay nợ bằng USD | Trả nợ gốc 1 triệu USD | 25 tỷ đồng | 26 tỷ đồng | Nghĩa vụ trả nợ tăng 1 tỷ đồng |
| Gia đình có con du học | Gửi 20.000 USD học phí | 500 triệu đồng | 520 triệu đồng | Chi phí tăng 20 triệu đồng |
Với từng doanh nghiệp, tác động thường có cả hai chiều. Doanh nghiệp xuất khẩu thu thêm tiền đồng, nhưng nếu nguyên liệu cũng phải nhập khẩu thì chi phí đầu vào cũng tăng. Phần được lợi thực tế phụ thuộc vào tỷ lệ nguyên liệu nhập khẩu và mức độ đối thủ ở các nước khác cũng mất giá tiền.
Ở cấp độ nền kinh tế, khi đồng nội tệ mất giá, giá hàng nhập khẩu tính bằng đồng tăng lên, có thể đẩy giá trong nước đi lên, nhất là với xăng dầu, nguyên liệu và máy móc. Ngược lại, hàng xuất khẩu có thể rẻ hơn với người mua nước ngoài. Mức độ của từng tác động phụ thuộc vào cơ cấu kinh tế và diễn biến cùng lúc của lãi suất, giá thế giới, nên một mức tăng tỷ giá không tự động tốt hay xấu cho cả nền kinh tế.
Tỷ giá cũng chịu ảnh hưởng từ lãi suất. Khi lãi suất ở Mỹ cao hơn tương đối so với lãi suất ở Việt Nam, dòng vốn có xu hướng chuyển sang tài sản bằng đô la, tạo áp lực lên tỷ giá. Đây là một trong những yếu tố NHNN cân nhắc khi điều hành chính sách tiền tệ.
6. Những hiểu nhầm thường gặp
6.1. "Tỷ giá tăng nghĩa là đồng Việt Nam mạnh lên"
Ngược lại. Vì Việt Nam yết giá trực tiếp, tỷ giá tăng nghĩa là phải trả nhiều đồng hơn cho một đô la, tức đồng Việt Nam yếu đi. Cũng lưu ý mức tăng của đô la và mức giảm của đồng không bằng nhau: tỷ giá từ 25.000 lên 26.000 nghĩa là đô la tăng giá 4%, còn đồng Việt Nam mất giá khoảng 3,85% (1 − 25.000/26.000).
6.2. "Tỷ giá cao nghĩa là đồng tiền yếu"
Con số tỷ giá lớn hay nhỏ không cho biết đồng tiền mạnh hay yếu. 1 USD đổi được hơn 25.000 đồng phần lớn là hệ quả của lạm phát cao trong giai đoạn 1985–1991, được giải thích trong bài Vì sao tiền Việt Nam có nhiều số 0? Điều đáng quan tâm là tỷ giá thay đổi nhanh hay chậm, và tỷ giá thực diễn biến ra sao.
6.3. "Đồng tiền mất giá luôn có lợi cho xuất khẩu"
Đồng tiền mất giá chỉ cải thiện sức cạnh tranh khi tỷ giá thực tăng, tức giá trong nước không tăng nhanh tương ứng. Như ví dụ ở mục 3, nếu lạm phát trong nước cao hơn lạm phát ở nước đối tác, phần mất giá danh nghĩa có thể bị bù trừ gần hết.
Kết luận
Tỷ giá hối đoái là giá của một đồng tiền tính bằng đồng tiền khác. Ở Việt Nam, tỷ giá được yết giá trực tiếp nên tỷ giá USD/VND tăng nghĩa là đồng Việt Nam mất giá so với đô la, làm hàng nhập khẩu và nợ ngoại tệ đắt lên, còn nguồn thu ngoại tệ đổi được nhiều đồng hơn. Để biết hàng hóa trong nước đắt hay rẻ hơn tương đối, cần nhìn vào tỷ giá thực, tức tỷ giá đã điều chỉnh theo chênh lệch lạm phát giữa hai nước.
Nguồn tham khảo
- Pháp lệnh Ngoại hối, văn bản hợp nhất số 07/VBHN-VPQH ngày 11/7/2013, Điều 4 khoản 9 và Điều 30, Công báo Chính phủ: https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/van-ban-hop-nhat-so-07-vbhn-vpqh-7075.htm
- Quyết định 2730/QĐ-NHNN ngày 31/12/2015 về công bố tỷ giá trung tâm: https://hethongphapluat.com/decision-no-2730-qd-nhnn-dated-december-31-2015.html
- NHNN, "Ngân hàng Nhà nước Việt Nam điều chỉnh biên độ tỷ giá giao ngay USD/VND" (Quyết định 1747/QĐ-NHNN ngày 17/10/2022, biên độ ±5%): https://sbv.gov.vn/en/w/sbv530810
- World Bank, Official exchange rate (PA.NUS.FCRF): https://api.worldbank.org/v2/country/VNM/indicator/PA.NUS.FCRF?format=json&per_page=100
- World Bank, Consumer price index, 2010 = 100 (FP.CPI.TOTL): https://api.worldbank.org/v2/country/VNM/indicator/FP.CPI.TOTL?format=json&per_page=100
- European Central Bank, Euro foreign exchange reference rates: https://www.ecb.europa.eu/stats/policy_and_exchange_rates/euro_reference_exchange_rates/html/index.en.html
- Hong Kong Monetary Authority, Linked Exchange Rate System: https://www.hkma.gov.hk/eng/key-functions/money/linked-exchange-rate-system/
- Thị trường Tài chính Tiền tệ, tin tỷ giá trung tâm hằng ngày: https://thitruongtaichinhtiente.vn/ty-gia-ptag.html
Đọc tiếp: Chính sách tiền tệ là gì?