Vì sao tiền Việt Nam có nhiều số 0?

Theo tỷ giá chính thức, ngay sau đổi tiền năm 1985 một đô la Mỹ đổi được 15 đồng. Năm 1991, tỷ giá bình quân là khoảng 10.100 đồng/USD, tức gấp khoảng 675 lần chỉ sau sáu năm.

1. Số 0 trên tờ tiền phản ánh điều gì?

Số chữ số 0 trên tờ tiền phản ánh mức giá chung tích lũy của một nền kinh tế, tính theo đơn vị tiền tệ của nước đó. Mệnh giá chỉ cho biết một món hàng cần bao nhiêu đơn vị tiền, không cho biết đồng tiền mạnh hay yếu.

Ngân hàng trung ương phát hành tờ tiền có mệnh giá phù hợp với giá của các giao dịch phổ biến. Khi một bữa ăn có giá vài chục nghìn đồng, tờ 10.000 và 50.000 đồng trở thành mệnh giá chính. Vì vậy, câu hỏi "vì sao nhiều số 0" thực chất là câu hỏi "vì sao mức giá tính bằng đồng lại cao như vậy".

Mức giá cao có thể do hai nguyên nhân: đồng tiền khởi đầu với một đơn vị nhỏ; hoặc đồng tiền đã trải qua nhiều năm lạm phát cao mà không được đổi mệnh giá. Với tiền Việt Nam, nguyên nhân thứ hai là chủ yếu.

2. Nguyên nhân gốc: lượng tiền tăng nhanh hơn sản lượng

Theo thuyết số lượng tiền tệ (quantity theory of money), trong dài hạn mức giá tăng khi lượng tiền trong nền kinh tế tăng nhanh hơn lượng hàng hóa và dịch vụ được sản xuất. Lý thuyết này được trình bày qua phương trình trao đổi (equation of exchange):

Trong đó $M$ là lượng tiền, $V$ là tốc độ lưu thông tiền tệ (số lần một đồng được dùng để mua hàng trong một năm), $P$ là mức giá chung và $Y$ là sản lượng thực.

Nếu $V$ tương đối ổn định và $Y$ do năng lực sản xuất quyết định, phần tăng thêm của $M$ sẽ chủ yếu chuyển thành tăng $P$.

Ví dụ: Trong một năm, cung tiền tăng 400% (gấp 5 lần), sản lượng thực tăng 3% và tốc độ lưu thông không đổi. Mức giá sẽ tăng $5/1,03\approx 4,85$ lần, tức lạm phát khoảng 385%/năm.

Khi lạm phát cao, người dân tiêu tiền ngay sau khi nhận và chuyển sang giữ vàng, đô la hoặc hàng hóa. $V$ tăng lên, khiến giá tăng còn nhanh hơn cung tiền.

Lượng tiền ở Việt Nam những năm 1980 tăng nhanh vì ngân sách nhà nước chi nhiều hơn thu, và phần thiếu hụt được bù bằng vay Ngân hàng Nhà nước, tức là bằng tiền mới phát hành. Báo cáo của World Bank năm 1990 mô tả thâm hụt của khu vực công giai đoạn này là "được tài trợ bằng tạo tiền" (financed by money creation). Cơ chế này, và lý do nó không thể kéo dài, được phân tích chi tiết trong bài Vì sao Nhà nước không in thật nhiều tiền?

3. Diễn biến ở Việt Nam giai đoạn 1985–1991

Phần lớn số 0 trên tiền Việt Nam hiện nay hình thành trong giai đoạn 1985–1991, mở đầu bằng cuộc tổng điều chỉnh giá – lương – tiền năm 1985.

Ngày 14/9/1985, Nhà nước thu đổi tiền theo tỷ lệ 10 đồng cũ lấy 1 đồng mới. Theo Vietnam: A Country Study của Thư viện Quốc hội Mỹ, tỷ giá chính thức đồng thời được điều chỉnh từ mức tương đương 1,2 đồng mới/USD lên 15 đồng/USD. Giá và lương được điều chỉnh tăng, trong khi thâm hụt ngân sách vẫn được bù bằng phát hành tiền.

Lạm phát lên mức ba con số trong ba năm liên tiếp:

Lạm phát theo IMF là mức tăng giá tiêu dùng bình quân năm. Các tài liệu trong nước thường trích lạm phát năm 1986 là khoảng 775%, con số tính theo cách so sánh tháng 12 với tháng 12 năm trước, nên khác với số bình quân năm.

Cộng dồn theo số liệu IMF, mức giá năm 1992 gấp khoảng 806 lần năm 1985, tương đương gần ba chữ số 0. Lần đổi tiền năm 1985 bỏ đi một số 0, nhưng chỉ trong vài năm sau đó mức giá đã thêm gần ba số 0.

Các mệnh giá mới ra đời theo cùng nhịp. Theo danh mục tiền giấy của Ngân hàng Nhà nước, tờ 200 đồng phát hành năm 1987; tờ 500, 1.000 và 2.000 đồng năm 1989; tờ 5.000 đồng năm 1993.

4. Vì sao lạm phát đã giảm mà số 0 không mất đi?

Số 0 không mất đi vì lạm phát giảm chỉ có nghĩa là giá tăng chậm lại, không có nghĩa là giá giảm. Mức giá của năm sau được tính trên nền giá đã tăng của năm trước.

Lạm phát được kiềm chế từ năm 1989 nhờ một gói ổn định kinh tế: lãi suất tiết kiệm được nâng lên 12%/tháng từ ngày 16/3/1989 để người dân giữ tiền trong ngân hàng, tỷ giá chính thức được điều chỉnh từ 900 lên 4.500 đồng/USD cho gần với tỷ giá thị trường, và việc dùng phát hành tiền để bù thâm hụt ngân sách được hạn chế (World Bank, 1990). Từ năm 1993, lạm phát bình quân năm phần lớn ở mức một con số, trừ một số năm như 2008 (23,1%) và 2011 (18,7%).

Dù vậy, mức giá vẫn đi lên, chỉ chậm hơn. Từ năm 1992 đến 2025, mức giá tiêu dùng tăng thêm khoảng 6,9 lần, tương đương lạm phát bình quân khoảng 6%/năm. Tỷ giá cũng tăng chậm hơn nhiều so với giai đoạn trước:

Tỷ giá bình quân năm là 10.122 đồng/USD năm 1991, 18.613 đồng năm 2010 và 24.165 đồng năm 2024. Tỷ giá trung tâm do Ngân hàng Nhà nước công bố ngày 23/10/2026 là 25.627 đồng/USD.

Ghi nhớ: Trong sáu năm 1985–1991, tỷ giá chính thức tăng khoảng 675 lần. Trong khoảng 35 năm sau đó, tỷ giá chỉ tăng khoảng 2,5 lần.

Giá cả hầu như không tự giảm về mức cũ. Lương và giá được ghi trong hợp đồng, bảng giá, và rất khó điều chỉnh giảm. Ngân hàng trung ương cũng không đặt mục tiêu kéo giá xuống, vì giảm phát kéo dài làm người dân hoãn chi tiêu và tăng gánh nặng nợ. Mục tiêu thông thường là lạm phát thấp và ổn định.

Xem thêm: Lạm phát là gì?

Vì vậy, cách duy nhất để bỏ số 0 khỏi tờ tiền là đổi mệnh giá.

5. Các lần đổi tiền ở Việt Nam

Trước năm 1985, tiền Việt Nam đã được đổi nhiều lần, trong đó có các lần bỏ bớt số 0:

Lần đổi tiền năm 1985 là lần gần nhất. Lạm phát tăng mạnh ngay sau đó nên tác dụng bỏ số 0 mất đi trong khoảng một năm: tỷ giá bình quân năm 1986 đã là 22,9 đồng/USD, vượt mức 15 đồng ngay sau đổi tiền.

Đổi mệnh giá (redenomination) là việc thay đơn vị tiền cũ bằng đơn vị mới theo một tỷ lệ cố định, ví dụ 1.000 đồng cũ = 1 đồng mới. Giá, lương, tiền gửi, khoản vay đều chia cho cùng một tỷ lệ, nên sức mua không đổi: ly cà phê 30.000 đồng thành 30 đồng mới, lương 15 triệu đồng thành 15.000 đồng mới, và một tháng lương vẫn mua được 500 ly. Một ví dụ quốc tế là Thổ Nhĩ Kỳ: từ ngày 1/1/2005, 1 lira mới bằng 1.000.000 lira cũ, sau khi lạm phát nước này đã giảm xuống một con số.

Lưu ý: Đổi mệnh giá không xử lý được nguyên nhân sinh ra số 0. Nếu lượng tiền vẫn tăng nhanh hơn sản lượng, số 0 sẽ xuất hiện lại, như trường hợp của Việt Nam năm 1986.

Xem thêm: Đổi mệnh giá tiền là gì?

6. Những hiểu nhầm thường gặp

6.1. "Nhiều số 0 nghĩa là nền kinh tế yếu"

Số chữ số 0 không đo sức mạnh hiện tại của nền kinh tế. Năm 2024, theo World Bank, 1 USD đổi được khoảng 151 yên Nhật, 1.363 won Hàn Quốc, 15.855 rupiah Indonesia và 24.165 đồng Việt Nam. Nhật Bản và Hàn Quốc là các nền kinh tế phát triển nhưng đồng tiền vẫn có giá trị danh nghĩa nhỏ hơn nhiều so với đô la Mỹ. Để đánh giá một đồng tiền, cần xem lạm phát hiện tại, mức độ biến động tỷ giá và sức mua của thu nhập.

Xem thêm: Tỷ giá hối đoái là gì?

6.2. "Đổi tiền năm 1985 gây ra lạm phát"

Đổi tiền năm 1985 không phải nguyên nhân gốc. Báo cáo World Bank (1990) cho rằng việc đổi tiền mà không xử lý thâm hụt ngân sách đã làm tăng kỳ vọng lạm phát và giảm lòng tin vào đồng tiền. Nguyên nhân nền tảng là thâm hụt lớn được bù bằng phát hành tiền. Đổi đơn vị mà không thay đổi tốc độ tăng cung tiền thì không giữ được mức giá.

6.3. "Việt Nam từng bị siêu lạm phát"

Theo định nghĩa học thuật thường dùng, siêu lạm phát là khi giá tăng trên 50% mỗi tháng. Mức đỉnh của Việt Nam là gần 30%/tháng, nên giai đoạn 1986–1988 thường được gọi là lạm phát phi mã. Phần giải thích chi tiết có trong bài Vì sao Nhà nước không in thật nhiều tiền?

Kết luận

Số 0 trên tiền Việt Nam là kết quả của mức giá tăng hàng trăm lần trong giai đoạn 1985–1991, khi lượng tiền tăng nhanh hơn nhiều so với sản lượng do thâm hụt ngân sách được bù bằng phát hành tiền. Lạm phát được kiềm chế từ năm 1989, nhưng mức giá không quay lại mức cũ, và kể từ năm 1985 Việt Nam chưa đổi mệnh giá lần nào.

Nguồn tham khảo

• World Bank, Official exchange rate (LCU per US$, period average), chỉ báo PA.NUS.FCRF: https://api.worldbank.org/v2/country/VNM/indicator/PA.NUS.FCRF?format=json&per_page=100
• IMF World Economic Outlook, Inflation, average consumer prices: https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/VNM
• World Bank (1990), Report No. 8249-VN, Vietnam: Stabilization and Structural Reforms: https://documents1.worldbank.org/curated/en/453021468143044423/pdf/multi0page.pdf
• Library of Congress (1989), Vietnam: A Country Study, tr. 179: https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/vi/vietnamcountryst00cima_0/vietnamcountryst00cima_0.pdf
• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đặc điểm tiền giấy: https://sbv.gov.vn/vi/w/sbv343183
• Tạp chí Ngân hàng, "Ngành Ngân hàng Việt Nam: 75 năm hòa cùng khát vọng dân tộc": https://tapchinganhang.gov.vn/nganh-ngan-hang-viet-nam-75-nam-hoa-cung-khat-vong-dan-toc-17283.html
• Tạp chí Công Thương, "Cuộc tổng điều chỉnh giá – lương – tiền năm 1985": https://tapchicongthuong.vn/cuoc-tong-dieu-chinh-gia-luong-tien-nam-1985-111705.htm
• Thị trường Tài chính Tiền tệ, tin tỷ giá trung tâm hằng ngày: https://thitruongtaichinhtiente.vn/ty-gia-ptag.html

Đọc tiếp: Vì sao Nhà nước không in thật nhiều tiền?