Phần bù rủi ro thị trường (ERP) là gì? Công thức, cách ước tính và số liệu Việt Nam
Phần bù rủi ro thị trường (ERP – Equity Risk Premium) là phần lợi suất mà nhà đầu tư đòi hỏi thêm khi nắm giữ danh mục cổ phiếu của cả thị trường thay vì tài sản phi rủi ro. Đây là đầu vào của mô hình CAPM và của chi phí vốn chủ sở hữu, nên chênh 1 điểm phần trăm cũng làm kết quả định giá thay đổi đáng kể. Phần bù này không quan sát trực tiếp được: tùy cách ước tính, cùng thị trường Mỹ có thể cho các con số từ khoảng 4% đến hơn 14%/năm.
1. Phần bù rủi ro thị trường là gì?
Phần bù rủi ro thị trường là chênh lệch giữa lợi suất kỳ vọng của danh mục cổ phiếu thị trường và lãi suất phi rủi ro. Thuật ngữ này còn được gọi là phần bù rủi ro vốn chủ sở hữu hoặc phần bù rủi ro cổ phiếu; trong tài liệu tiếng Anh, equity risk premium (ERP) và market risk premium (MRP) thường được dùng thay cho nhau khi danh mục thị trường là cổ phiếu.
Cần phân biệt hai nghĩa. Phần bù kỳ vọng (ex ante) là mức nhà đầu tư đòi hỏi trước khi đầu tư, và là con số dùng trong định giá. Phần bù đã thực hiện (ex post) là chênh lệch thực tế sau một giai đoạn, có thể rất lớn hoặc âm. Số liệu quá khứ chỉ là một cách ước lượng con số thứ nhất.
Phần bù tồn tại vì cổ phiếu chịu rủi ro mà trái phiếu Chính phủ không có. Cổ đông nhận phần còn lại sau khi doanh nghiệp trả nợ, và lợi nhuận cùng giá cổ phiếu thường giảm mạnh đúng lúc nền kinh tế suy thoái. Rủi ro này mang tính hệ thống, không loại bỏ được bằng đa dạng hóa danh mục, nên nhà đầu tư chỉ nắm cổ phiếu khi được trả thêm lợi suất.
Mức phần bù quan sát được ở Mỹ lại cao hơn lý thuyết dự đoán. Mehra và Prescott (1985) tính với dữ liệu 1889–1978 rằng cổ phiếu vượt tài sản gần như phi rủi ro bình quân 6,18%/năm, trong khi mô hình cân bằng chuẩn với mức e ngại rủi ro hợp lý chỉ tạo ra phần bù tối đa khoảng 0,35%. Khoảng cách này được gọi là câu đố phần bù cổ phiếu (equity premium puzzle) và đến nay vẫn còn tranh luận.
2. Công thức tính phần bù rủi ro thị trường
Phần bù rủi ro thị trường được tính bằng lợi suất kỳ vọng của thị trường trừ lãi suất phi rủi ro:
Trong đó là lợi suất kỳ vọng của danh mục thị trường (cổ tức cộng tăng giá, theo năm), là lãi suất phi rủi ro, thường lấy theo lợi suất trái phiếu Chính phủ cùng đồng tiền với dòng tiền định giá. Ví dụ, nếu nhà đầu tư kỳ vọng danh mục thị trường sinh lời 11%/năm và lãi suất phi rủi ro là 4,5%/năm, phần bù rủi ro thị trường là 6,5%.
Cách chọn kỳ hạn và đồng tiền cho được trình bày trong bài Lãi suất phi rủi ro là gì?
Trong mô hình CAPM, phần bù này được nhân với beta để ra chi phí vốn chủ sở hữu:
Cách chọn beta, các giả định và bằng chứng thực nghiệm của mô hình được trình bày trong bài CAPM là gì? Bài này tập trung vào cách có được con số ERP.
Lưu ý: ERP là một hiệu số, không phải lợi suất thị trường. Một số nguồn công bố trực tiếp ERP (ví dụ 7,92% cho Việt Nam ở mục 4); thay con số đó vào vị trí rồi trừ thêm là lỗi phổ biến, làm chi phí vốn bị kéo thấp.
ERP luôn gắn với một lãi suất phi rủi ro cụ thể. Phần bù tính so với trái phiếu kỳ hạn 10 năm khác phần bù tính so với tín phiếu 3 tháng, nên khi lấy ERP từ một nguồn, cần dùng cùng loại với nguồn đó.
3. Ba cách ước tính phần bù rủi ro thị trường
Phần bù kỳ vọng không có giá niêm yết, nên phải ước tính. Các cách ước tính thường được chia thành hai nhóm: dựa trên lịch sử và hướng tới tương lai (khảo sát, mô hình chiết khấu cổ tức, mô hình kinh tế vĩ mô). Ba cách dùng nhiều nhất trong thực hành định giá là lịch sử, khảo sát và ngầm định từ giá.
3.1. Phần bù lịch sử
Phần bù lịch sử là bình quân chênh lệch giữa lợi suất cổ phiếu và lợi suất trái phiếu Chính phủ trong quá khứ. Cách này đơn giản nhưng kết quả thay đổi mạnh theo ba lựa chọn: giai đoạn, loại tài sản phi rủi ro và cách lấy bình quân. Bảng dưới tính từ dữ liệu lợi suất năm của thị trường Mỹ do Aswath Damodaran (Đại học New York) tổng hợp.
| Giai đoạn | So với trái phiếu 10 năm, bình quân số học | So với trái phiếu 10 năm, bình quân nhân | So với tín phiếu 3 tháng, bình quân số học |
|---|---|---|---|
| 1928–2025 (98 năm) | 7,03% | 5,48% | 8,44% |
| 1976–2025 (50 năm) | 6,56% | 5,79% | 8,80% |
| 2016–2025 (10 năm) | 14,52% | 13,79% | 13,50% |
Với cùng một bộ số liệu, kết quả trải từ 5,48% đến 14,52%. Với một chuỗi lợi suất có biến động, bình quân số học luôn cao hơn bình quân nhân; khác biệt giữa hai cách được giải thích trong bài Lợi suất kỳ vọng là gì? Ngay cả chuỗi 98 năm cũng chỉ thu hẹp phần bù thật về một khoảng rộng: với sai số chuẩn 2,10 điểm phần trăm, khoảng tin cậy 95% đi từ khoảng 2,9% đến 11,2%.
Cách này còn có sai lệch do sống sót (survivorship bias). Thị trường Mỹ được nghiên cứu nhiều vì đã thành công nhất thế kỷ 20; các thị trường từng bị đóng cửa hoặc mất gần hết giá trị ít khi có chuỗi số liệu dài. Ngoài ra, giai đoạn giá tăng mạnh làm phần bù lịch sử tăng, trong khi chính việc giá đã cao lại hàm ý mức sinh lời tương lai thấp hơn.
3.2. Phần bù theo khảo sát
Cách thứ hai là hỏi trực tiếp những người dùng con số này. Khảo sát được trích dẫn nhiều nhất do Pablo Fernandez (trường kinh doanh IESE) và cộng sự thực hiện hằng năm, hỏi giáo sư tài chính, nhà phân tích và nhà quản lý doanh nghiệp ở nhiều nước đang dùng mức phần bù nào. Theo bản tóm tắt của CXO Advisory về khảo sát tháng 4/2026 (97 nước), mức bình quân cho Mỹ là 5,3%.
Kết quả khảo sát cho biết thực hành phổ biến, không cho biết nhà đầu tư thực sự đòi hỏi bao nhiêu. Người trả lời thường dựa vào cùng một số nguồn (giáo trình, dữ liệu của Damodaran), và với các thị trường nhỏ, số người trả lời ít nên con số bình quân dễ lệch.
3.3. Phần bù ngầm định từ giá thị trường
Phần bù ngầm định (implied ERP) là mức phần bù làm cho giá trị hiện tại của dòng tiền kỳ vọng trả cho cổ đông bằng đúng mức giá thị trường hiện tại. Cách này tính ngược từ giá, giống cách tính lợi suất đến hạn của trái phiếu. Dạng đơn giản nhất dựa trên mô hình tăng trưởng đều:
là mức chỉ số hiện tại, là dòng tiền dự kiến trả cho cổ đông năm tới (cổ tức cộng mua lại cổ phiếu, quy theo điểm chỉ số), là tốc độ tăng dài hạn của dòng tiền đó. Bảng dưới dùng một thị trường giả định với = 4%/năm.
| Trường hợp | (điểm) | (điểm) | ERP | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ban đầu | 1.000 | 30 | 3,00% | 6% | 9,00% | 5,00% |
| Giá giảm 20%, dòng tiền không đổi | 800 | 30 | 3,75% | 6% | 9,75% | 5,75% |
| Giá không đổi, tăng trưởng giảm còn 5% | 1.000 | 30 | 3,00% | 5% | 8,00% | 4,00% |
Bảng cho thấy hai điều. Khi giá giảm mà dòng tiền kỳ vọng không đổi, phần bù ngầm định tăng, ngược với phần bù lịch sử (năm giảm giá kéo bình quân lịch sử xuống). Đồng thời, kết quả nhạy với giả định tăng trưởng: 1 điểm phần trăm của chuyển thẳng thành 1 điểm phần trăm của ERP.
Damodaran tính phần bù ngầm định cho S&P 500 mỗi tháng bằng mô hình hai giai đoạn: dòng tiền (cổ tức cộng mua lại cổ phiếu) tăng theo dự báo của các nhà phân tích trong 5 năm, sau đó tăng bằng lãi suất phi rủi ro. Hình 1 là chuỗi cuối mỗi năm từ 1961; các năm trước khi có dữ liệu mua lại cổ phiếu (2001) và dự báo của nhà phân tích (1985), file gốc dùng cổ tức và tốc độ tăng lịch sử được làm trơn.

Năm 2008, S&P 500 giảm 38,5% (từ 1.468 xuống 903 điểm) và phần bù ngầm định tăng từ 4,37% lên 6,43%. Mức thấp nhất là 2,05% vào cuối năm 1999, đỉnh của bong bóng cổ phiếu công nghệ; mức cao nhất là 6,45% cuối năm 1979. Cuối năm 2025, phần bù là 4,23%, gần mức bình quân 4,25% của cả giai đoạn. Theo bảng cập nhật hằng tháng của Damodaran, đầu tháng 11/2026 con số này là 3,79%, khi lợi suất trái phiếu kho bạc 10 năm là 4,94%.
Ghi nhớ: Phần bù lịch sử nhìn vào lợi suất đã đạt được; phần bù ngầm định nhìn vào mức giá hiện tại so với dòng tiền kỳ vọng. Sau một giai đoạn tăng giá mạnh, cách thứ nhất cho số cao hơn còn cách thứ hai cho số thấp hơn.
4. Phần bù rủi ro thị trường của Việt Nam là bao nhiêu?
Theo ước tính của Damodaran cập nhật ngày 01/07/2026, phần bù rủi ro thị trường của Việt Nam là 7,92% nếu tính theo xếp hạng tín nhiệm và 6,16% nếu tính theo CDS. Thị trường Việt Nam chưa có chuỗi số liệu đủ dài để tính phần bù lịch sử: VN-Index bắt đầu từ năm 2000 và là chỉ số giá, chưa gồm cổ tức (xem bài VN-Index là gì?). Vì vậy, cách phổ biến là lấy phần bù của một thị trường phát triển rồi cộng phần bù rủi ro quốc gia (CRP – Country Risk Premium):
Với số liệu ngày 01/07/2026: phần bù thị trường phát triển là 4,20%, suy ra từ phần bù ngầm định của S&P 500 (bản thân Mỹ, xếp hạng Aa1, được tính 4,42%). Việt Nam được Moody's xếp hạng Ba2, chênh lệch vỡ nợ tương ứng là 2,40%, hệ số nhân phản ánh mức biến động của cổ phiếu so với trái phiếu là 1,55. Phần bù rủi ro quốc gia là , và phần bù rủi ro thị trường là . Nếu dùng hợp đồng hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS) của Việt Nam (1,26% sau khi trừ CDS của Thụy Sĩ) thay cho xếp hạng, kết quả là 6,16%.

Khác biệt giữa các nước trong Hình 2 đến hoàn toàn từ phần cộng thêm theo xếp hạng, vì phần nền 4,20% là như nhau. Chênh lệch 1,76 điểm phần trăm giữa hai cách tính cho Việt Nam không nhỏ: với một cổ phiếu có beta 1,1, chi phí vốn chủ sở hữu chênh khoảng 1,94 điểm phần trăm.
Khi ghép phần bù này với lợi suất trái phiếu Chính phủ Việt Nam, cần tránh tính rủi ro quốc gia hai lần, vì lợi suất trái phiếu bằng VND đã chứa phần bù vỡ nợ. Cách xử lý và bảng độ nhạy theo từng cách ghép đầu vào được trình bày ở mục 5.4 và mục 6 của bài CAPM là gì?
5. Phần bù rủi ro thị trường cao hay thấp nói lên điều gì?
Phần bù rủi ro thị trường cao cho biết thị trường đang đòi hỏi mức bù rủi ro lớn để nắm giữ cổ phiếu. Khi phần bù cao, có thể do hai nguyên nhân: rủi ro của nền kinh tế hoặc thị trường thực sự cao hơn (xếp hạng tín nhiệm thấp, lạm phát và tỷ giá bất ổn, thông tin kém minh bạch); hoặc giá cổ phiếu đã giảm mạnh so với dòng tiền kỳ vọng, như cuối năm 2008.
Phần bù thấp cũng có hai cách hiểu. Nó có thể phản ánh môi trường ổn định và nhà đầu tư ít e ngại rủi ro hơn; hoặc phản ánh giá cổ phiếu đã cao so với dòng tiền, như cuối năm 1999. Một con số đơn lẻ không cho biết trường hợp nào đúng, nên cần xem cùng các dữ kiện khác về lãi suất, lợi nhuận doanh nghiệp và mức định giá.
Lưu ý: Phần bù ngầm định cao không có nghĩa thị trường chắc chắn sẽ tăng. Con số này phụ thuộc vào dự báo dòng tiền của các nhà phân tích; nếu lợi nhuận thực tế thấp hơn dự báo, mức sinh lời kỳ vọng tính từ giá hiện tại cũng thấp hơn.
6. Ứng dụng của phần bù rủi ro thị trường
Phần bù rủi ro thị trường được dùng ở mọi bước cần một tỷ suất sinh lời yêu cầu cho vốn cổ phần:
- Ước tính chi phí vốn chủ sở hữu bằng CAPM, rồi đưa vào WACC và mô hình DCF. Với cổ phiếu beta 1, mỗi 1 điểm phần trăm ERP làm chi phí vốn chủ sở hữu tăng đúng 1 điểm phần trăm.
- Làm ngưỡng thẩm định dự án và thương vụ mua bán doanh nghiệp, khi doanh nghiệp cần biết dự án phải sinh lời bao nhiêu để bù rủi ro cho cổ đông.
- Lập kỳ vọng lợi suất dài hạn khi phân bổ tài sản giữa cổ phiếu và trái phiếu, ví dụ ở quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm.
- Theo dõi mức định giá chung của thị trường: chuỗi phần bù ngầm định như Hình 1 cho biết giá cổ phiếu đang hàm ý mức bù rủi ro cao hay thấp so với lịch sử.
ERP không phù hợp để dự báo lợi suất của thị trường trong một năm cụ thể. Nó là mức bình quân dài hạn mà nhà đầu tư đòi hỏi, còn lợi suất từng năm biến động mạnh quanh mức đó.
7. Hạn chế và lưu ý khi sử dụng
Phần bù rủi ro thị trường thường bị dùng sai ở bốn điểm: cách tính từ số liệu ngắn hạn, cách ghép với lãi suất phi rủi ro, coi phần bù là hằng số và bỏ qua sai số của ước lượng.
7.1. Lấy lợi suất VN-Index năm vừa qua trừ lãi suất tiết kiệm
Đây là cách tính sai phổ biến nhất. Lợi suất một năm chủ yếu là biến động ngẫu nhiên: năm thị trường giảm, cách tính này cho phần bù âm, năm thị trường tăng mạnh lại cho phần bù trên 20%. Ngoài ra, VN-Index không gồm cổ tức, còn lãi suất tiết kiệm không phải lãi suất phi rủi ro theo nghĩa dùng trong định giá.
7.2. Ghép phần bù và lãi suất phi rủi ro không cùng cơ sở
Phần bù tính so với trái phiếu 10 năm phải đi với là lợi suất trái phiếu dài hạn, không đi với lãi suất tín phiếu ngắn hạn. Phần bù tính bằng USD cũng không dùng trực tiếp cho dòng tiền bằng VND nếu chưa xử lý chênh lệch lạm phát và rủi ro quốc gia.
7.3. Coi phần bù là một hằng số
Hình 1 cho thấy phần bù ngầm định của cùng một thị trường dao động từ khoảng 2% đến hơn 6% trong 65 năm. Dùng một con số cố định nhiều năm (ví dụ "ERP luôn là 6%") có thể khiến chi phí vốn không khớp với mặt bằng lãi suất và giá cổ phiếu tại ngày định giá. Báo cáo định giá nên ghi rõ nguồn và ngày của phần bù được dùng.
7.4. Kết quả có sai số lớn dù chọn cách nào
Cả ba cách đều có sai số: phần bù lịch sử có khoảng tin cậy rộng, khảo sát phản ánh thói quen của người trả lời, phần bù ngầm định phụ thuộc dự báo tăng trưởng. Vì vậy, nhiều nhà phân tích trình bày kết quả định giá với hai hoặc ba mức phần bù, thay vì một con số duy nhất.
8. Câu hỏi thường gặp
Phần bù rủi ro thị trường và phần bù rủi ro quốc gia khác nhau thế nào?
Phần bù rủi ro thị trường là toàn bộ phần lợi suất đòi hỏi thêm cho danh mục cổ phiếu của một thị trường. Phần bù rủi ro quốc gia chỉ là phần cộng thêm cho rủi ro riêng của một nước so với thị trường phát triển. Với Việt Nam theo Damodaran ngày 01/07/2026, phần bù rủi ro quốc gia 3,72% là một thành phần của phần bù rủi ro thị trường 7,92%.
Phần bù rủi ro thị trường có thể âm không?
Phần bù đã thực hiện có thể âm, ví dụ năm 2008 cổ phiếu Mỹ thấp hơn trái phiếu kho bạc khoảng 57 điểm phần trăm. Phần bù kỳ vọng dùng trong định giá thì phải dương, vì nhà đầu tư e ngại rủi ro không nắm cổ phiếu nếu kỳ vọng sinh lời thấp hơn tài sản phi rủi ro.
Market risk premium và equity risk premium có giống nhau không?
Trong định giá cổ phiếu, hai thuật ngữ thường dùng như nhau. Về lý thuyết, danh mục thị trường trong CAPM gồm mọi tài sản rủi ro, nên market risk premium có nghĩa rộng hơn; trong thực hành, danh mục này được đại diện bằng chỉ số cổ phiếu.
Kết luận
Phần bù rủi ro thị trường là phần lợi suất nhà đầu tư đòi hỏi thêm khi nắm cổ phiếu thay vì tài sản phi rủi ro, và là đầu vào trực tiếp của chi phí vốn chủ sở hữu. Con số này không quan sát được, nên kết quả phụ thuộc cách ước tính: lịch sử, khảo sát hay ngầm định từ giá. Với Việt Nam, cách phổ biến là cộng phần bù rủi ro quốc gia vào phần bù của thị trường phát triển, và cần ghép đúng với lãi suất phi rủi ro để không tính rủi ro hai lần.
Bài viết mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư.
Nguồn tham khảo
- Aswath Damodaran, Historical Implied Equity Risk Premiums (S&P 500), cập nhật 1/2026: https://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/datafile/implpr.html
- Aswath Damodaran, Implied ERP by month (ERPbymonth.xlsx), cập nhật 11/2026: https://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/pc/implprem/ERPbymonth.xlsx
- Aswath Damodaran, Historical Returns on Stocks, Bonds and Bills (Mỹ), dữ liệu 1928–2025: https://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/datafile/histretSP.html
- Aswath Damodaran, Country Default Spreads and Risk Premiums, cập nhật 01/07/2026: https://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/pc/datasets/ctrypremJuly26.xlsx
- Aswath Damodaran, The Price of Risk: An Equity Risk Premium Monologue! (15/3/2026): https://aswathdamodaran.blogspot.com/2026/03/the-price-of-risk-equity-risk-premium.html
- Mehra, R. và Prescott, E. C. (1985), The Equity Premium: A Puzzle, Journal of Monetary Economics 15(2): https://doi.org/10.1016/0304-3932%2885%2990061-3
- Minneapolis Fed, The Vanishing Equity Premium (2001): https://www.minneapolisfed.org/article/2001/the-vanishing-equity-premium
- CXO Advisory, tóm tắt khảo sát của Fernandez và cộng sự về phần bù rủi ro thị trường năm 2026: https://www.cxoadvisory.com/?p=41543
Đọc tiếp: CAPM là gì? Công thức, ví dụ và cách ước tính chi phí vốn chủ sở hữu