GNI là gì? Khác gì GDP, cách tính và GNI bình quân đầu người
Tổng thu nhập quốc gia (GNI – Gross National Income) là tổng thu nhập lần đầu mà người dân và doanh nghiệp thường trú của một nước nhận được trong một kỳ, kể cả phần thu nhập từ nước ngoài. GNI bằng GDP cộng thu nhập sơ cấp (lương, lãi, cổ tức, lợi nhuận) nhận từ nước ngoài, trừ phần phải trả cho nước ngoài. Ở Việt Nam, GNI năm 2025 thấp hơn GDP khoảng 2,8%, và GNI bình quân đầu người là chỉ tiêu World Bank dùng để xếp Việt Nam vào nhóm thu nhập trung bình cao từ ngày 1/7/2026.
1. GNI là gì?
GNI là chỉ tiêu đo thu nhập của một quốc gia, còn GDP đo giá trị sản xuất. Cục Thống kê định nghĩa thu nhập quốc gia (GNI) "phản ánh kết quả thu nhập lần đầu được tạo ra từ các yếu tố sở hữu của một quốc gia", kể cả phần tham gia vào hoạt động sản xuất ở nước ngoài, thường tính cho một năm. World Bank diễn đạt: GNI là "tổng thu nhập mà mọi đơn vị thường trú trên một lãnh thổ kinh tế kiếm được trong một kỳ hạch toán" (nguyên văn: the total income earned by all residents within an economic territory during an accounting period).
Chữ quan trọng là "thường trú", không phải "quốc tịch". Một doanh nghiệp vốn nước ngoài hoạt động lâu dài ở Việt Nam là đơn vị thường trú của Việt Nam, nên giá trị nó tạo ra nằm trong GDP Việt Nam. Thứ bị trừ khi tính GNI là phần lợi nhuận thuộc về chủ sở hữu ở nước ngoài, không phải toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp đó.
"Thu nhập lần đầu" (thu nhập sơ cấp, primary income) là thu nhập có được nhờ tham gia sản xuất hoặc nhờ sở hữu tài sản: tiền lương, lãi, cổ tức, lợi nhuận. Các khoản cho không như quà biếu, viện trợ không thuộc nhóm này.
1.1. GNI và GNP có khác nhau không?
GNI và tổng sản phẩm quốc dân (GNP – Gross National Product) về cơ bản là cùng một chỉ tiêu. Từ Hệ thống tài khoản quốc gia SNA 1993 (do Liên Hợp Quốc, IMF, World Bank, OECD và Ủy ban châu Âu ban hành), tên gọi chuẩn là GNI, phù hợp với bản chất đây là chỉ tiêu thu nhập chứ không phải sản lượng. Một số giáo trình và cơ quan thống kê vẫn dùng chữ GNP; riêng Ireland công bố cả hai, với GNI bằng GNP cộng trợ cấp nhận từ EU trừ thuế nộp cho EU; tài liệu tiếng Việt cũng gặp các tên "tổng thu nhập quốc dân", "tổng thu nhập quốc gia".
2. Công thức tính GNI
GNI được tính từ GDP bằng cách cộng thu nhập sơ cấp nhận từ nước ngoài và trừ thu nhập sơ cấp phải trả cho nước ngoài:
Phần chênh lệch giữa hai khoản cuối gọi là thu nhập sơ cấp ròng từ nước ngoài. Theo Cục Thống kê, nó gồm hai nhóm:
- Thu nhập của người lao động: tiền lương lao động Việt Nam làm việc ngắn hạn ở nước ngoài nhận về, trừ tiền lương của lao động nước ngoài làm việc ngắn hạn ở Việt Nam.
- Thu nhập sở hữu: lãi, cổ tức, lợi nhuận nhận từ tài sản đầu tư ở nước ngoài, trừ phần trả cho nhà đầu tư, chủ nợ nước ngoài.
Trên cán cân thanh toán, đây chính là dòng thu nhập sơ cấp của tài khoản vãng lai, được trình bày trong bài Cán cân thanh toán là gì?
2.1. Ví dụ tính GNI từng bước
Giả sử một nền kinh tế có GDP năm nay là 1.000 tỷ USD. Công ty UZ, doanh nghiệp 100% vốn của một tập đoàn nước ngoài, nằm trong nền kinh tế này và có lợi nhuận sau thuế 60 tỷ USD: chuyển về công ty mẹ 35 tỷ, giữ lại tái đầu tư 25 tỷ.
| Khoản mục (tỷ USD) | Giá trị | Tác động lên GNI |
|---|---|---|
| GDP | 1.000 | Điểm xuất phát |
| Lương lao động ngắn hạn ở nước ngoài nhận về | 15 | Cộng |
| Lãi, cổ tức nhận từ đầu tư ở nước ngoài | 5 | Cộng |
| Lợi nhuận của Công ty UZ thuộc về công ty mẹ nước ngoài | 60 | Trừ |
| Lãi vay trả cho ngân hàng nước ngoài | 10 | Trừ |
| GNI | 950 |
Thu nhập sơ cấp ròng bằng 15 + 5 − 60 − 10 = −50 tỷ USD, nên GNI bằng 950 tỷ USD, tức 95% GDP.
Lưu ý: Khoản trừ là toàn bộ 60 tỷ USD lợi nhuận của Công ty UZ, không chỉ 35 tỷ đã chuyển về nước. Theo chuẩn cán cân thanh toán của IMF (BPM6), lợi nhuận giữ lại của doanh nghiệp đầu tư trực tiếp vẫn là thu nhập của nhà đầu tư nước ngoài, được ghi như thể đã chia rồi tái đầu tư. Nếu chỉ trừ phần chuyển về, GNI sẽ bị tính cao lên thành 975 tỷ USD.
3. GNI và GDP khác nhau thế nào?
GDP đo giá trị tăng thêm tạo ra trên lãnh thổ, còn GNI đo phần thu nhập từ sản xuất (trong và ngoài nước) thuộc về các đơn vị thường trú. Về cơ bản, hai chỉ tiêu chênh nhau bằng thu nhập sơ cấp ròng từ nước ngoài.
| Tiêu chí | GDP | GNI |
|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Lãnh thổ này sản xuất được bao nhiêu? | Người thường trú nước này có bao nhiêu thu nhập? |
| Lợi nhuận của nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam | Nằm trong GDP | Bị trừ ra |
| Lãi, cổ tức người Việt nhận từ nước ngoài | Không tính | Được cộng vào |
| Kỳ công bố ở Việt Nam | Quý, 6 tháng, 9 tháng, năm | Năm |
| Dùng nhiều cho | Tăng trưởng, chu kỳ kinh tế, tỷ lệ nợ trên GDP | Mức thu nhập, phân loại quốc gia theo thu nhập |
Khi GNI thấp hơn GDP, có hai cách đọc. Cách thứ nhất là nền kinh tế đã thu hút nhiều vốn nước ngoài, nên một phần thu nhập thuộc về chủ vốn; đây là kết quả bình thường của việc dùng vốn ngoại để mở rộng sản xuất, như phân tích trong bài FDI là gì? Cách thứ hai là con số tăng trưởng GDP có thể phóng đại mức cải thiện thu nhập của người dân trong nước nếu phần chảy ra ngoài tăng nhanh hơn GDP.
Ngược lại, GNI cao hơn GDP khi người dân và doanh nghiệp trong nước sở hữu nhiều tài sản ở nước ngoài hoặc có nhiều người lao động ngắn hạn ở nước ngoài. Năm 2025, GNI của Nhật Bản bằng 106,3% GDP và của Philippines bằng 115,0% GDP.

Ireland là trường hợp chênh lệch lớn: theo World Bank, GNI chỉ bằng 68,5% GDP vì nhiều tập đoàn đa quốc gia đặt trụ sở, tài sản trí tuệ ở đây và ghi nhận lợi nhuận lớn. Cục Thống kê Ireland (CSO) vì vậy công bố thêm chỉ tiêu GNI điều chỉnh (modified GNI), loại thêm lợi nhuận của các công ty chuyển trụ sở về Ireland, khấu hao tài sản trí tuệ và dịch vụ R&D nhập khẩu, khấu hao máy bay cho thuê. Theo số của CSO, năm 2025 GNI điều chỉnh của Ireland là 334,0 tỷ euro, chỉ khoảng 55% GDP (602,4 tỷ euro).
4. GNI của Việt Nam thấp hơn GDP bao nhiêu?
Theo World Bank, năm 2025 GNI của Việt Nam khoảng 500,2 tỷ USD, thấp hơn GDP (514,7 tỷ USD) khoảng 14,5 tỷ USD, tức GNI bằng 97,2% GDP. Trong giai đoạn 1995–2025 ở Hình 2, chênh lệch gần như bằng 0 năm 1995 rồi tăng dần đến năm 2017.

Trong giai đoạn này, khoảng cách lên cao nhất năm 2017, khi GNI chỉ bằng 94,0% GDP, rồi dao động quanh 5% GDP đến năm 2023 và thu hẹp còn 3,3% năm 2024, 2,8% năm 2025. Cục Thống kê cho biết giai đoạn 2010–2025 tỷ lệ GNI/GDP của Việt Nam dao động khoảng 93–96%.
Trả lời Tạp chí Kinh tế – Tài chính (8/2026), ông Lê Trung Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Thống kê, cho biết năm 2025 khu vực FDI tạo ra khoảng 20,1% GDP; thu nhập từ yếu tố sản xuất trả cho nước ngoài khoảng 3,9% GDP, trong khi thu nhập của lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài khoảng 1,1% GDP. Số liệu GNI được tính từ kết quả biên soạn GDP và cán cân thanh toán quốc tế do Ngân hàng Nhà nước biên soạn; GNI được công bố theo năm, trong khi GDP có số theo quý.
Ghi nhớ: GNI Việt Nam thấp hơn GDP không có nghĩa nền kinh tế "mất" phần chênh lệch. Phần lớn đó là lợi nhuận và lãi trả cho vốn nước ngoài đã góp phần tạo ra chính GDP ấy.
5. GNI bình quân đầu người và cách World Bank phân loại thu nhập
GNI bình quân đầu người bằng GNI chia cho dân số giữa năm. World Bank dùng chỉ tiêu này, quy đổi sang USD theo phương pháp Atlas, để chia các nền kinh tế thành bốn nhóm thu nhập. Danh sách được cập nhật mỗi năm vào ngày 1/7, dựa trên số liệu của năm dương lịch liền trước.
Phương pháp Atlas không dùng tỷ giá của riêng một năm. Hệ số quy đổi là bình quân tỷ giá của năm đó và hai năm trước, có điều chỉnh theo chênh lệch giữa lạm phát của nước đó và lạm phát quốc tế (World Bank dùng chỉ số giảm phát SDR, đại diện cho các nền kinh tế lớn). Mục đích là giảm tác động của biến động tỷ giá ngắn hạn, nên GNI bình quân đầu người theo Atlas có thể khác GNI chia dân số theo tỷ giá của năm đó.
| Nhóm thu nhập (năm tài khóa 2027, từ 1/7/2026) | GNI bình quân đầu người năm 2025, USD (Atlas) |
|---|---|
| Thu nhập thấp | Từ 1.175 trở xuống |
| Thu nhập trung bình thấp | 1.176 – 4.635 |
| Thu nhập trung bình cao | 4.636 – 14.375 |
| Thu nhập cao | Trên 14.375 |
Ngưỡng được điều chỉnh hằng năm theo lạm phát (chỉ số giảm phát SDR) và biến động tỷ giá, nên một nước có thu nhập không đổi vẫn có thể đổi nhóm.
GNI bình quân đầu người theo Atlas của Việt Nam năm 2025 là 4.970 USD, tăng 480 USD (10,7%) so với năm 2024 và cao hơn ngưỡng 4.636 USD khoảng 7%. Từ 1/7/2026, Việt Nam được chuyển từ nhóm trung bình thấp, nơi Việt Nam ở từ ngày 1/7/2010 (xếp theo GNI bình quân năm 2009), lên nhóm thu nhập trung bình cao. Cùng đợt này, Philippines, Sri Lanka, Jordan và Micronesia cũng lên nhóm trung bình cao.
Con số 4.970 USD nhỏ hơn GDP bình quân đầu người năm 2025 theo World Bank (5.066 USD) và theo ước tính của Cục Thống kê (5.026 USD) vì hai lý do: GNI thấp hơn GDP, và hệ số Atlas khác tỷ giá năm 2025. Nếu chia thẳng GNI cho dân số theo tỷ giá năm 2025, kết quả khoảng 4.920 USD.
Để so sánh mức sống, World Bank còn công bố GNI bình quân đầu người theo sức mua tương đương: năm 2025 của Việt Nam là 17.580 đô la quốc tế. Cách quy đổi này được giải thích trong bài Ngang giá sức mua (PPP) là gì?
6. Kiều hối có nằm trong GNI không?
Với Việt Nam, phần lớn kiều hối không nằm trong GNI. Đây là chỗ nhiều bài viết phổ biến hiểu sai khi cho rằng tiền người Việt ở nước ngoài gửi về làm GNI tăng.
Cần tách hai loại dòng tiền:
- Tiền lương của lao động làm việc ngắn hạn ở nước ngoài (thường dưới một năm, nên người lao động vẫn là thường trú của Việt Nam) là thu nhập sơ cấp, nên được tính vào GNI.
- Tiền người Việt định cư hoặc làm việc dài hạn ở nước ngoài gửi về cho gia đình là chuyển nhượng vãng lai (thu nhập thứ cấp). Khoản này không phải thu nhập từ sản xuất của đơn vị thường trú, nên không nằm trong GNI.
Chuyển nhượng vãng lai được cộng ở bước sau, tạo ra thu nhập quốc gia khả dụng (GNDI – Gross National Disposable Income): GNDI bằng GNI cộng chuyển nhượng vãng lai ròng từ nước ngoài. Trong ví dụ ở mục 2.1, nếu nền kinh tế nhận thêm 30 tỷ USD kiều hối dạng chuyển nhượng, GNI vẫn là 950 tỷ USD, còn GNDI là 980 tỷ USD.
Với Việt Nam, chênh lệch này đáng kể. Theo số liệu cán cân thanh toán trên World Bank, năm 2025 thu nhập thứ cấp ròng của Việt Nam khoảng 15,9 tỷ USD, xấp xỉ khoảng chênh lệch giữa GDP và GNI cùng năm.
Kiều hối và cách thống kê kiều hối được phân tích trong bài Kiều hối là gì?
Lưu ý: Chỉ tiêu "kiều hối cá nhân" (personal remittances) của World Bank gộp cả tiền lương lao động ngắn hạn và chuyển nhượng cá nhân, nên không thể lấy nguyên con số này cộng vào GDP để ra GNI.
7. Hạn chế và lưu ý khi sử dụng GNI
GNI phù hợp hơn GDP khi hỏi về thu nhập của một quốc gia, nhưng vẫn có các giới hạn sau.
7.1. GNI bình quân đầu người không phải thu nhập của một người dân
GNI gồm cả lợi nhuận giữ lại của doanh nghiệp, thuế sản xuất của Nhà nước và khấu hao tài sản, không chỉ tiền về tay hộ gia đình. Vì vậy, GNI bình quân 4.970 USD không có nghĩa một người Việt Nam trung bình có thu nhập 4.970 USD mỗi năm. Thu nhập hộ gia đình được đo bằng khảo sát mức sống dân cư, một chỉ tiêu khác.
7.2. Chưa trừ khấu hao
Chữ "gross" (tổng) nghĩa là chưa trừ hao mòn tài sản cố định. Thu nhập quốc gia ròng (NNI) bằng GNI trừ khấu hao, phản ánh sát hơn phần thu nhập có thể dùng mà không làm giảm vốn của nền kinh tế, nhưng ít được công bố hơn.
7.3. Phụ thuộc vào số liệu cán cân thanh toán và tỷ giá
Thu nhập sơ cấp với nước ngoài lấy từ cán cân thanh toán, vốn có sai số và được điều chỉnh, nên tỷ lệ GNI/GDP có thể thay đổi giữa các lần công bố và giữa các nguồn. Khi quy ra USD, GNI còn phụ thuộc tỷ giá và cách quy đổi (Atlas, tỷ giá năm, PPP).
7.4. Không phản ánh phân phối và phúc lợi
Như GDP, GNI không cho biết thu nhập được chia thế nào giữa các nhóm dân cư và không trừ chi phí môi trường. World Bank cũng nói rõ phân loại theo GNI bình quân đầu người không đo các khía cạnh phát triển rộng hơn.
Kết luận
GNI là GDP cộng thu nhập sơ cấp ròng từ nước ngoài: GDP cho biết lãnh thổ sản xuất được bao nhiêu, GNI cho biết người thường trú thực sự có bao nhiêu thu nhập từ sản xuất. Với nền kinh tế dùng nhiều vốn nước ngoài như Việt Nam, GNI thấp hơn GDP vài phần trăm, và GNI bình quân đầu người theo phương pháp Atlas là con số quyết định nhóm thu nhập trong phân loại của World Bank. Khi đọc GNI, cần phân biệt với kiều hối và với thu nhập thực của hộ gia đình.
Nguồn tham khảo
- Cục Thống kê, Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, Thu nhập quốc gia (GNI): https://www.nso.gov.vn/du-lieu-dac-ta/2019/12/htcttkqg-thu-nhap-quoc-gia-gni/
- Cục Thống kê, Thông cáo báo chí tình hình kinh tế - xã hội quý IV và năm 2025 (họp báo ngày 5/1/2026), số ước tính GDP bình quân đầu người: https://www.nso.gov.vn
- Tạp chí Kinh tế – Tài chính, "Việt Nam vào nhóm thu nhập trung bình cao: Vì sao đo lường bằng GNI, không phải GDP?" (17/8/2026): https://tapchikinhtetaichinh.vn/viet-nam-vao-nhom-thu-nhap-trung-binh-cao-vi-sao-do-luong-bang-gni-khong-phai-gdp-164616.html
- World Bank, World Bank Country and Lending Groups: https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups
- World Bank Data Blog, Who moves up and why? (1/7/2026): https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group-
- World Bank, World Development Indicators, GNI (NY.GNP.MKTP.CD) và GNI per capita, Atlas method (NY.GNP.PCAP.CD): https://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD
- IMF, Balance of Payments and International Investment Position Manual, Sixth Edition (BPM6): https://www.imf.org/external/pubs/ft/bop/2007/pdf/bpm6.pdf
- Central Statistics Office Ireland, Annual National Accounts 2025, Key Findings: https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-ana/annualnationalaccounts2025/keyfindings/
- Central Statistics Office Ireland, Gross National Product (GNP) and Gross National Income (GNI): https://www.cso.ie/en/interactivezone/statisticsexplained/nationalaccountsexplained/grossnationalproductgnpandgrossnationalincomegni/
Đọc tiếp: Cán cân thanh toán là gì? Các cấu phần và cách đọc