FDI là gì? Vì sao các nước muốn thu hút FDI?

1. FDI là gì?

FDI là đầu tư xuyên biên giới có kèm quyền tham gia quản lý doanh nghiệp ở nước tiếp nhận. Sổ tay Cán cân thanh toán của IMF (BPM6, đoạn 6.8) mô tả đầu tư trực tiếp là loại đầu tư "gắn với việc một người cư trú ở nền kinh tế này có quyền kiểm soát hoặc ảnh hưởng đáng kể đến việc quản lý một doanh nghiệp cư trú ở nền kinh tế khác" (nguyên văn: associated with a resident in one economy having control or a significant degree of influence on the management of an enterprise that is resident in another economy).

Ranh giới được lượng hóa bằng quyền biểu quyết, theo BPM6 (đoạn 6.12) và Định nghĩa chuẩn về FDI của OECD:

Ví dụ: Một tập đoàn Hàn Quốc mua 12% cổ phần có quyền biểu quyết của một công ty Việt Nam là FDI; một quỹ ngoại mua 3% cổ phần của cùng công ty trên sàn là đầu tư gián tiếp. Ngưỡng 10% là quy ước thống kê chung, không có nghĩa người nắm 9% không có tiếng nói nào.

Dòng vốn FDI trong cán cân thanh toán gồm ba phần: vốn cổ phần, lợi nhuận tái đầu tư và các khoản vay nội bộ giữa công ty mẹ với công ty con. Vì vậy lợi nhuận giữ lại để mở rộng sản xuất cũng được tính là FDI, dù không có ngoại tệ mới chuyển vào.

2. FDI và FPI (đầu tư gián tiếp) khác nhau thế nào?

Khác biệt cốt lõi là quyền quản lý: FDI tham gia điều hành doanh nghiệp, còn đầu tư gián tiếp nước ngoài (FPI – Foreign Portfolio Investment) chỉ nắm giữ chứng khoán để hưởng cổ tức, lãi và chênh lệch giá. BPM6 (đoạn 6.54) định nghĩa đầu tư gián tiếp là giao dịch và số dư "liên quan đến chứng khoán nợ hoặc chứng khoán vốn, ngoài các khoản đã thuộc đầu tư trực tiếp hoặc tài sản dự trữ" (nguyên văn: involving debt or equity securities, other than those included in direct investment or reserve assets).

Tin "khối ngoại bán ròng" trên sàn chứng khoán là nói về FPI, còn tin "khởi công nhà máy vốn ngoại" là nói về FDI. FPI có thể đảo chiều trong vài tuần và gây áp lực lên tỷ giá hối đoái, còn FDI ít biến động hơn.

3. Các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài

FDI được phân loại theo cơ cấu sở hữu hoặc cách hình thành tài sản. Luật Đầu tư 2025 (Luật số 143/2025/QH15, Điều 18, hiệu lực từ 1/3/2026) liệt kê các hình thức đầu tư gồm thành lập tổ chức kinh tế; góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp; thực hiện dự án đầu tư; đầu tư theo hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) và các hình thức mới do Chính phủ quy định.

3.1. Theo cơ cấu sở hữu

• Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài: nhà đầu tư nước ngoài sở hữu toàn bộ và tự quản lý.
• Liên doanh: nhà đầu tư nước ngoài cùng góp vốn với đối tác trong nước để lập doanh nghiệp mới, chia lợi nhuận và rủi ro theo tỷ lệ vốn góp.
• Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC): các bên hợp tác theo hợp đồng, không lập pháp nhân mới.

3.2. Theo cách hình thành tài sản

• Đầu tư mới (greenfield): xây nhà máy, cơ sở kinh doanh từ đầu, tạo thêm năng lực sản xuất và việc làm.
• Đầu tư vào cơ sở có sẵn (brownfield): mua lại hoặc thuê nhà xưởng, cơ sở đã có để cải tạo, mở rộng.
• Mua bán và sáp nhập (M&A – Mergers and Acquisitions) xuyên biên giới: mua cổ phần hoặc phần vốn góp của doanh nghiệp đang hoạt động. M&A chuyển quyền sở hữu tài sản sẵn có, không nhất thiết tạo thêm nhà máy. Thống kê Việt Nam ghi phần này vào mục "góp vốn, mua cổ phần".

4. Vốn FDI đăng ký và vốn FDI thực hiện khác nhau thế nào?

Vốn đăng ký là số vốn nhà đầu tư cam kết khi xin cấp phép, còn vốn thực hiện là số vốn đã thực sự giải ngân trong kỳ. Đây là khác biệt dễ gây hiểu nhầm nhất khi đọc tin FDI ở Việt Nam.

Ví dụ minh họa: một dự án được cấp phép năm 2025 với vốn đăng ký 1 tỷ USD, kế hoạch giải ngân 300 triệu USD năm 2025, 400 triệu năm 2026 và 300 triệu năm 2027. Năm 2025, cả 1 tỷ USD được cộng vào vốn đăng ký, nhưng vốn thực hiện chỉ tăng 300 triệu. Nếu dự án dừng giữa chừng, phần đăng ký còn lại không bao giờ thành vốn thực hiện.

Lưu ý: Vì hai chỉ tiêu tính cho những nhóm dự án khác nhau, không nên chia vốn thực hiện cho vốn đăng ký cùng năm để ra "tỷ lệ giải ngân".

Vốn đăng ký dao động mạnh (38,02 tỷ USD năm 2019, 27,72 tỷ USD năm 2022), còn vốn thực hiện tăng đều từ 19,74 tỷ USD năm 2021 lên 27,62 tỷ USD năm 2025.

Chỉ tiêu thứ ba là FDI ròng trong cán cân thanh toán. World Bank (BX.KLT.DINV.CD.WD, theo IMF) ghi FDI ròng vào Việt Nam năm 2025 là 21,99 tỷ USD, thấp hơn vốn thực hiện 27,62 tỷ USD do khác phương pháp: số cán cân thanh toán là số ròng, đã trừ vốn rút ra. Khi so sánh với nước khác, nên dùng cùng một chuẩn.

5. Vì sao các nước muốn thu hút FDI?

Các nước thu hút FDI vì dòng vốn này mang theo cả công nghệ, kỹ năng quản lý và đường vào thị trường xuất khẩu.

• Bổ sung vốn đầu tư dài hạn. Với nền kinh tế có tiết kiệm trong nước thấp hơn nhu cầu đầu tư, FDI bù phần thiếu chủ yếu bằng vốn chủ sở hữu, không tạo thêm nợ công; phần vay nội bộ giữa công ty mẹ và công ty con vẫn là nợ của doanh nghiệp.
• Chuyển giao công nghệ và kỹ năng. Doanh nghiệp trong nước học quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng khi làm nhà cung cấp cho doanh nghiệp FDI; người lao động học kỹ năng quản lý.
• Việc làm và thu nhập. Nhà máy mới cần lao động và kéo theo dịch vụ như vận tải, nhà ở.
• Xuất khẩu. Ở Việt Nam, khu vực FDI chiếm phần lớn kim ngạch xuất khẩu hàng hóa; số liệu xuất, nhập khẩu tách theo khu vực có trong bài Cán cân thương mại là gì?
• Đóng góp vào tăng trưởng. Vốn thực hiện là một phần của đầu tư ($I$) trong tổng sản phẩm quốc nội, xem thêm bài GDP là gì?

FDI cũng ít đảo chiều hơn FPI hay vay ngắn hạn, vì không thể bán một nhà máy trong vài ngày.

6. FDI có mặt trái gì?

FDI có chi phí đi kèm, với mức độ tùy ngành, chính sách và năng lực của doanh nghiệp trong nước.

6.1. Chuyển giá

Chuyển giá là khi công ty con và công ty mẹ mua bán với nhau ở giá không theo thị trường để dồn lợi nhuận về nơi thuế thấp. Việt Nam quản lý vấn đề này bằng quy định về giao dịch liên kết, hiện là Nghị định 255/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026 (thay Nghị định 132/2020/NĐ-CP).

6.2. Phụ thuộc nhập khẩu, liên kết trong nước yếu

Nhiều dự án FDI nhập phần lớn linh kiện và chỉ lắp ráp tại nước tiếp nhận, nên giá trị gia tăng giữ lại trong nước nhỏ hơn nhiều so với kim ngạch xuất khẩu.

6.3. Chuyển lợi nhuận về nước

Lợi nhuận của doanh nghiệp FDI thuộc về nhà đầu tư nước ngoài, và phần chuyển về nước được ghi là chi ra trong mục thu nhập sơ cấp của cán cân vãng lai. Phần ngoại tệ thực giữ lại vì thế ít hơn con số xuất siêu.

6.4. Chi phí ưu đãi và cạnh tranh không đều

Để thu hút dự án, các nước thường miễn giảm thuế, giá thuê đất, hỗ trợ hạ tầng. Đây là khoản thu ngân sách bỏ qua, liên quan đến chính sách tài khóa. Doanh nghiệp trong nước không được ưu đãi tương tự có thể chịu bất lợi cạnh tranh; dự án thẩm định lỏng lẻo có thể gây rủi ro môi trường.

7. FDI vào Việt Nam năm 2025 và 9 tháng năm 2026

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), vốn FDI thực hiện năm 2025 ước đạt 27,62 tỷ USD, tăng 9,0% và là mức cao nhất 5 năm. Trong 9 tháng năm 2026, vốn thực hiện đạt 21,07 tỷ USD, tăng 12,1% so với cùng kỳ, còn vốn đăng ký đạt 50,36 tỷ USD, tăng 76,4%.

Số liệu năm 2025 tính đến 31/12/2025, số 9 tháng tính đến 30/9/2026. Ba cấu phần cộng lại bằng tổng vốn đăng ký.

Công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm 82,8% vốn thực hiện năm 2025 và 82,6% trong 9 tháng năm 2026. Về vốn đăng ký cấp mới 9 tháng năm 2026, Singapore dẫn đầu với 9,26 tỷ USD (31,7%), tiếp theo là Hàn Quốc 5,70 tỷ USD và Luxembourg 4,99 tỷ USD. Vốn đăng ký tăng mạnh chưa có nghĩa dòng vốn tương ứng đã vào nền kinh tế (xem mục 4).

Kết luận

FDI là đầu tư xuyên biên giới có kèm quyền quản lý, với mốc thống kê là từ 10% quyền biểu quyết trở lên; dưới mốc đó, khoản mua chứng khoán là đầu tư gián tiếp. Khi đọc số liệu FDI Việt Nam, cần tách vốn đăng ký (cam kết) với vốn thực hiện (tiền đã giải ngân). Lợi ích về vốn, công nghệ, việc làm đi kèm chi phí như chuyển giá, phụ thuộc nhập khẩu và chuyển lợi nhuận ra nước ngoài.

Nguồn tham khảo

• IMF, Balance of Payments and International Investment Position Manual, Sixth Edition (BPM6), đoạn 6.8, 6.12, 6.54: https://www.imf.org/external/pubs/ft/bop/2007/pdf/bpm6.pdf
• OECD, Benchmark Definition of Foreign Direct Investment, 4th edition (2008): https://www.oecd.org/en/publications/oecd-benchmark-definition-of-foreign-direct-investment-2008_9789264045743-en.html
• World Bank, Foreign direct investment, net inflows (BX.KLT.DINV.CD.WD): https://api.worldbank.org/v2/country/VNM/indicator/BX.KLT.DINV.CD.WD?format=json&per_page=70
• Thị trường Tài chính Tiền tệ, 9 tháng năm 2026 FDI thực hiện đạt 21,07 tỷ USD (dẫn Cục Thống kê, 3/10/2026): https://thitruongtaichinhtiente.vn/9-thang-nam-2026-fdi-thuc-hien-dat-21-07-ty-usd-cao-nhat-5-nam-86014.html
• Thị trường Tài chính Tiền tệ, Vốn FDI thực hiện năm 2025 cao nhất 5 năm qua (dẫn Cục Thống kê, 6/1/2026): https://thitruongtaichinhtiente.vn/von-fdi-thuc-hien-nam-2025-cao-nhat-5-nam-qua-dat-hon-27-6-ty-usd-75933.html
• Cục Thống kê, Họp báo công bố số liệu thống kê kinh tế – xã hội quý III và 9 tháng năm 2026 (3/10/2026; vốn FDI thực hiện): https://www.nso.gov.vn/su-kien/2026/10/cuc-thong-ke-to-chuc-hop-bao-cong-bo-so-lieu-thong-ke-kinh-te-xa-hoi-quy-iii-va-9-thang-nam-2026/
• Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 ngày 11/12/2025, Điều 18 (hình thức đầu tư), Cổng Thông tin điện tử Chính phủ: https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=216524
• Nghị định 255/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026 về quản lý thuế đối với giao dịch liên kết (Điều 23: thay Nghị định 132/2020/NĐ-CP và 20/2025/NĐ-CP), Cổng Thông tin điện tử Chính phủ: https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=218782

Đọc tiếp: Cán cân thương mại là gì? Xuất siêu và nhập siêu nghĩa là gì?