Doanh thu và lợi nhuận khác nhau thế nào? Lợi nhuận gộp, lợi nhuận ròng và ví dụ
Doanh thu là giá trị hàng hóa và dịch vụ doanh nghiệp bán được trong kỳ, còn lợi nhuận là phần còn lại sau khi lấy doanh thu và các khoản thu nhập trừ đi toàn bộ chi phí. Một doanh nghiệp có thể có doanh thu hàng nghìn tỷ đồng mà vẫn lỗ, vì doanh thu chỉ cho biết quy mô bán hàng, không cho biết bán hàng có lãi hay không. Hiểu đúng hai khái niệm này và các tầng lợi nhuận gộp, lợi nhuận thuần, lợi nhuận ròng là bước đầu tiên để đọc báo cáo kết quả kinh doanh.
1. Doanh thu là gì?
Doanh thu (revenue) là tổng giá trị lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ từ hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường. Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 (VAS 14) định nghĩa doanh thu là "tổng giá trị các lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường của doanh nghiệp, góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu". Chuẩn mực quốc tế IFRS 15 dùng cách hiểu tương tự: doanh thu là "thu nhập phát sinh trong quá trình hoạt động thông thường của doanh nghiệp" (nguyên văn: income arising in the course of an entity's ordinary activities).
Định nghĩa này loại ra ba thứ hay bị nhầm là doanh thu:
- Khoản thu hộ bên thứ ba. Thuế giá trị gia tăng (GTGT) ghi trên hóa đơn là tiền doanh nghiệp thu hộ Nhà nước. Hóa đơn 110 triệu đồng có thuế GTGT 10% thì doanh thu chỉ là 100 triệu đồng.
- Tiền vay và tiền góp vốn. Hai khoản này làm tăng tiền nhưng không phải lợi ích kiếm được từ bán hàng.
- Thu nhập ngoài hoạt động thông thường, như tiền thanh lý một máy cũ. Khoản này được ghi vào "thu nhập khác", không nằm trong doanh thu bán hàng.
Trên báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (mẫu B 02-DN), con số dùng để phân tích là doanh thu thuần về bán hàng và cung cấp dịch vụ. Doanh thu thuần là doanh thu bán hàng sau khi trừ các khoản giảm trừ, như chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán và hàng bán bị trả lại.
Doanh thu được ghi nhận khi doanh nghiệp đã chuyển giao hàng hóa hoặc dịch vụ cho khách hàng, không phải khi nhận tiền. Theo VAS 14, doanh thu bán hàng chỉ được ghi nhận khi đồng thời thỏa mãn năm điều kiện, trong đó có việc đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn với quyền sở hữu hàng hóa cho người mua. Vì vậy, bán chịu vẫn tạo ra doanh thu, còn tiền khách đặt cọc trước thì chưa.
2. Lợi nhuận là gì?
Lợi nhuận (profit) là phần chênh lệch giữa doanh thu, thu nhập và chi phí tương ứng trong cùng một kỳ. Khi chi phí lớn hơn doanh thu và thu nhập, phần chênh lệch âm và doanh nghiệp lỗ.
Lợi nhuận không phải một con số duy nhất. Báo cáo kết quả kinh doanh trừ chi phí theo từng tầng, mỗi tầng cho ra một loại lợi nhuận:
| Tầng lợi nhuận | Tên tiếng Anh | Đã trừ những gì |
|---|---|---|
| Lợi nhuận gộp | Gross profit | Giá vốn hàng bán |
| Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh | Operating profit (gần đúng; khác EBIT vì đã trừ chi phí đi vay) | Thêm chi phí bán hàng, quản lý, kết quả hoạt động tài chính |
| Lợi nhuận trước thuế | Profit before tax | Thêm lợi nhuận khác (thu nhập khác trừ chi phí khác) |
| Lợi nhuận sau thuế (lợi nhuận ròng) | Net income, net profit | Thêm chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp |
Lợi nhuận ròng là dòng cuối cùng, nên trong tiếng Anh còn được gọi là bottom line, còn doanh thu ở dòng đầu là top line.
3. Doanh thu và lợi nhuận khác nhau thế nào?
Doanh thu đo doanh nghiệp bán được bao nhiêu, còn lợi nhuận đo doanh nghiệp giữ lại được bao nhiêu sau khi trả mọi chi phí. Bảng dưới đây tóm tắt các điểm khác nhau:
| Tiêu chí | Doanh thu | Lợi nhuận |
|---|---|---|
| Đo cái gì | Quy mô bán hàng, cung cấp dịch vụ | Kết quả sau khi trừ chi phí |
| Vị trí trên báo cáo kết quả kinh doanh | Dòng đầu (mã số 01, 10) | Các dòng giữa và cuối (mã số 20, 30, 50, 60) |
| Có thể âm không | Gần như không (chỉ khi hàng bị trả lại vượt doanh số trong kỳ) | Có, khi doanh nghiệp lỗ |
| Phụ thuộc vào | Số lượng bán và giá bán | Doanh thu, cơ cấu chi phí, lãi vay, thuế |
| Dùng để đánh giá | Thị phần, tốc độ tăng trưởng | Khả năng sinh lời, hiệu quả quản lý chi phí |
| Chỉ số gắn liền | Tăng trưởng doanh thu, P/S | Biên lợi nhuận, EPS, ROE, P/E |
Hai con số có quan hệ một chiều: lợi nhuận được tính từ doanh thu, nhưng doanh thu không cho biết trước lợi nhuận. Hai doanh nghiệp cùng doanh thu 1.000 tỷ đồng có thể một bên lãi 200 tỷ, một bên lỗ 50 tỷ, tùy chi phí.
4. Cách tính lợi nhuận gộp và lợi nhuận ròng từ doanh thu
Các tầng lợi nhuận được tính lần lượt theo thứ tự trên mẫu B 02-DN. Với năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày 01/01/2026, mẫu này thực hiện theo Thông tư 99/2025/TT-BTC ngày 27/10/2025, văn bản thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC. Tên báo cáo vẫn là "Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh"; mã số trong ngoặc là mã chỉ tiêu trên mẫu mới.
4.1. Công thức tính từng tầng lợi nhuận
Trong đó, giá vốn hàng bán là chi phí trực tiếp tạo ra hàng đã bán (nguyên vật liệu, nhân công sản xuất, khấu hao máy móc sản xuất). Chi phí tài chính thường chủ yếu là chi phí đi vay, được ghi riêng ở dòng "Trong đó: Chi phí đi vay" (mã 24). Lãi/lỗ của hoạt động bán, thanh lý bất động sản đầu tư (mã 21) là dòng mới của Thông tư 99. Lợi nhuận khác (mã 40) bằng thu nhập khác (31) trừ chi phí khác (32). Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) gồm phần hiện hành (51) và phần hoãn lại (52).
Lưu ý: Báo cáo của các năm trước 2026 lập theo mẫu của Thông tư 200, có mã số khác ở phần giữa báo cáo: doanh thu hoạt động tài chính là mã 21, chi phí tài chính mã 22, "chi phí lãi vay" mã 23, và không có dòng lãi/lỗ bất động sản đầu tư. Các mã 10, 20, 30, 40, 50, 60 giữ nguyên. Khi so sánh nhiều năm, nên đối chiếu theo tên chỉ tiêu thay vì theo mã.
4.2. Ví dụ tính lợi nhuận của Công ty D
Công ty D (giả định) sản xuất hàng tiêu dùng. Số liệu một năm như sau, đơn vị tỷ đồng:
| Chỉ tiêu (mã số) | Tỷ đồng | Cách tính |
|---|---|---|
| Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ (01) | 1.050 | |
| Các khoản giảm trừ doanh thu (02) | 50 | |
| Doanh thu thuần (10) | 1.000 | 1.050 − 50 |
| Giá vốn hàng bán (11) | 700 | |
| Lợi nhuận gộp (20) | 300 | 1.000 − 700 |
| Lãi/lỗ bán, thanh lý bất động sản đầu tư (21) | 0 | không phát sinh |
| Doanh thu hoạt động tài chính (22) | 10 | |
| Chi phí tài chính (23), trong đó chi phí đi vay (24) là 35 | 40 | |
| Chi phí bán hàng (25) | 90 | |
| Chi phí quản lý doanh nghiệp (26) | 60 | |
| Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh (30) | 120 | 300 + 0 + 10 − (40 + 90 + 60) |
| Lợi nhuận khác (40) | 5 | thu nhập khác 8 − chi phí khác 3 |
| Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế (50) | 125 | 120 + 5 |
| Chi phí thuế TNDN (51 + 52) | 25 | giả định bằng 20% × 125 |
| Lợi nhuận sau thuế (60) | 100 | 125 − 25 |
Doanh thu thuần của Công ty D là 1.000 tỷ đồng, nhưng lợi nhuận sau thuế chỉ 100 tỷ đồng. Khoảng 900 tỷ đồng còn lại là chi phí: giá vốn chiếm phần lớn nhất (700 tỷ), sau đó là chi phí bán hàng và quản lý (150 tỷ).
Thuế suất TNDN phổ thông theo Luật Thuế TNDN 2025 là 20%, nhưng chi phí thuế trên báo cáo thường không đúng bằng 20% lợi nhuận kế toán trước thuế. Thu nhập chịu thuế được xác định theo luật thuế, khác lợi nhuận kế toán ở một số khoản chi không được trừ và các khoản ưu đãi; ví dụ trên giả định hai con số trùng nhau để dễ theo dõi.
5. Biên lợi nhuận cao hay thấp nói lên điều gì?
Biên lợi nhuận (profit margin) cho biết mỗi 100 đồng doanh thu thuần còn lại bao nhiêu đồng lợi nhuận ở từng tầng. Đây là chỉ số nối doanh thu với lợi nhuận, giúp so sánh doanh nghiệp có quy mô khác nhau.
Với Công ty D, biên lợi nhuận gộp là và biên lợi nhuận ròng là . Trong 100 đồng doanh thu, Công ty D giữ lại 10 đồng lợi nhuận sau thuế.
Khi biên lợi nhuận gộp cao, có thể do hai nguyên nhân: doanh nghiệp có thương hiệu, công nghệ hoặc vị thế giúp bán giá cao hơn chi phí sản xuất; hoặc mô hình kinh doanh của ngành đẩy nhiều chi phí xuống dưới dòng giá vốn, như chi phí quảng cáo, mạng lưới phân phối. Trường hợp sau, biên gộp cao nhưng biên ròng không nhất thiết cao.
Khi biên lợi nhuận ròng thấp, cũng có hai cách hiểu: doanh nghiệp đang gặp khó (chi phí tăng, phải giảm giá, lãi vay lớn); hoặc đó là đặc điểm của ngành bán số lượng lớn với biên mỏng, như phân phối và bán lẻ. Doanh nghiệp bán lẻ có biên ròng 2% vẫn có thể sinh lời tốt trên vốn nếu hàng hóa quay vòng nhanh.
Số liệu của Damodaran cho thấy khoảng cách giữa hai tầng lợi nhuận khác nhau rất nhiều giữa các ngành. Bán lẻ thực phẩm có biên lợi nhuận gộp 24,2%, gần bằng mức chung 23,5% của các ngành phi tài chính, nhưng biên lợi nhuận ròng chỉ 1,6% so với mức chung 5,6%. Ngành đồ uống có cồn giữ lại 22,8% doanh thu làm lợi nhuận ròng. Vì vậy, biên lợi nhuận chỉ nên so sánh giữa các doanh nghiệp cùng ngành.
6. Vì sao doanh thu tăng mà lợi nhuận giảm?
Doanh thu tăng mà lợi nhuận giảm khi chi phí tăng nhanh hơn doanh thu. Các nguyên nhân thường gặp là giảm giá bán để tăng doanh số, giá nguyên liệu tăng, chi phí bán hàng tăng để mở rộng thị trường, hoặc lãi vay tăng.
Tiếp tục ví dụ Công ty D. Năm sau, công ty giảm giá bán để tăng doanh số, doanh thu thuần tăng 20% lên 1.200 tỷ đồng. Giá vốn tăng từ 70% lên 75% doanh thu, chi phí bán hàng tăng 20%. Các khoản khác giữ nguyên.
| Chỉ tiêu (tỷ đồng) | Năm 1 | Năm 2 | Thay đổi |
|---|---|---|---|
| Doanh thu thuần | 1.000 | 1.200 | +20,0% |
| Giá vốn hàng bán | 700 | 900 | +28,6% |
| Lợi nhuận gộp | 300 | 300 | 0,0% |
| Chi phí bán hàng | 90 | 108 | +20,0% |
| Lợi nhuận trước thuế | 125 | 107 | −14,4% |
| Lợi nhuận sau thuế | 100 | 85,6 | −14,4% |
| Biên lợi nhuận ròng | 10,0% | 7,1% | −2,9 điểm % |
Ví dụ: Doanh thu Công ty D tăng 20%, nhưng lợi nhuận sau thuế giảm 14,4%, từ 100 tỷ xuống 85,6 tỷ đồng. Phần doanh thu tăng thêm 200 tỷ đồng bị giá vốn tăng thêm 200 tỷ đồng bù trừ hết, còn chi phí bán hàng tăng thêm 18 tỷ đồng làm lợi nhuận giảm.
Tăng trưởng doanh thu cũng có thể chỉ do giá bán tăng theo mặt bằng giá chung. Khi lạm phát ở mức 4%, doanh thu tăng 4% gần như không có nghĩa là doanh nghiệp bán được nhiều hàng hơn.
7. Những nhầm lẫn thường gặp
7.1. Lợi nhuận thuần không phải lợi nhuận ròng
"Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh" (mã 30) là lợi nhuận trước khi cộng lợi nhuận khác và trước thuế. "Lợi nhuận ròng" là lợi nhuận sau thuế (mã 60). Hai cụm từ nghe giống nhau nhưng ở hai tầng khác nhau; với Công ty D, lợi nhuận thuần là 120 tỷ đồng, còn lợi nhuận ròng là 100 tỷ đồng.
7.2. Doanh thu và lợi nhuận không phải là tiền
Doanh thu và lợi nhuận ghi nhận theo cơ sở dồn tích, tức là theo thời điểm giao hàng và phát sinh chi phí, không theo thời điểm thu, chi tiền. Nếu khoản phải thu khách hàng của Công ty D cuối năm cao hơn đầu năm 150 tỷ đồng, số tiền thực thu từ khách trong năm chỉ khoảng 850 tỷ đồng (chưa tính thuế GTGT), dù doanh thu thuần là 1.000 tỷ.
Lưu ý: Doanh nghiệp có lợi nhuận vẫn có thể thiếu tiền nếu khách hàng chậm trả hoặc hàng tồn kho tăng mạnh. Lượng tiền thật sự vào và ra được trình bày trên báo cáo lưu chuyển tiền tệ, không phải trên báo cáo kết quả kinh doanh.
Vì sao doanh nghiệp có lãi mà vẫn thiếu tiền được giải thích trong bài Báo cáo lưu chuyển tiền tệ là gì?
7.3. Lợi nhuận sau thuế hợp nhất gồm cả phần của cổ đông không kiểm soát
Trên báo cáo tài chính hợp nhất (lập theo Thông tư 202/2014/TT-BTC, sửa đổi bởi Thông tư 43/2026/TT-BTC), lợi nhuận sau thuế (mã 60) được chia thành hai dòng: "Lợi nhuận sau thuế của công ty mẹ" (mã 61) và "Lợi nhuận sau thuế của cổ đông không kiểm soát" (mã 62), tức phần thuộc cổ đông thiểu số ở các công ty con. Lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS) tính trên phần lợi nhuận phân bổ cho cổ đông phổ thông của công ty mẹ, nên khi tính EPS hay P/E cần dùng đúng dòng này.
Cách dùng EPS để tính hệ số giá trên lợi nhuận được trình bày trong bài P/E là gì?
7.4. Lợi nhuận khác có thể làm đẹp một năm
Lãi từ thanh lý tài sản cố định hay khoản tiền được bồi thường được ghi vào thu nhập khác, có thể làm lợi nhuận sau thuế tăng mạnh trong một năm mà không lặp lại. Khi đánh giá khả năng sinh lời bền vững, nên tách lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh khỏi lợi nhuận khác, và đọc thuyết minh báo cáo tài chính để biết khoản thu nhập lớn đến từ đâu.
Tách như vậy vẫn chưa đủ. Một số khoản không lặp lại nằm ngay trong lợi nhuận thuần (mã 30), chẳng hạn lãi bán bất động sản đầu tư (mã 21 theo Thông tư 99) hay lãi bán khoản đầu tư tài chính trong doanh thu hoạt động tài chính (mã 22). Hai dòng này cũng cần được xem riêng trước khi kết luận về lợi nhuận cốt lõi.
8. Câu hỏi thường gặp
8.1. Doanh thu của ngân hàng là gì?
Ngân hàng không có dòng "doanh thu thuần" và "giá vốn hàng bán" như doanh nghiệp sản xuất. Nguồn thu chính là thu nhập lãi thuần (lãi cho vay trừ lãi trả người gửi tiền) và thu nhập ngoài lãi như phí dịch vụ. Cấu trúc này được giải thích trong bài NIM là gì? Ngân hàng kiếm tiền như thế nào?
8.2. Lợi nhuận kế toán và lợi nhuận kinh tế khác nhau thế nào?
Lợi nhuận kế toán là con số trên báo cáo tài chính, chỉ trừ các chi phí thực tế phát sinh. Lợi nhuận kinh tế trừ thêm chi phí cơ hội của vốn chủ sở hữu, tức là lợi nhuận mà chủ sở hữu lẽ ra có thể kiếm được nếu đầu tư số vốn đó vào nơi khác có cùng mức rủi ro. Một doanh nghiệp có lợi nhuận kế toán dương vẫn có thể có lợi nhuận kinh tế âm.
8.3. Lợi nhuận gộp và EBITDA khác nhau thế nào?
Lợi nhuận gộp chỉ trừ giá vốn hàng bán. EBITDA (lợi nhuận trước lãi vay, thuế và khấu hao) trừ thêm chi phí bán hàng và quản lý, tính cả các khoản thu, chi tài chính ngoài lãi vay và lợi nhuận khác, rồi cộng lại khấu hao, nên thường được dùng để so sánh kết quả hoạt động cốt lõi giữa các doanh nghiệp có cơ cấu nợ và mức khấu hao khác nhau.
Cách tính và giới hạn của EBITDA được trình bày trong bài EBITDA là gì?
Kết luận
Doanh thu cho biết doanh nghiệp bán được bao nhiêu, lợi nhuận cho biết doanh nghiệp giữ lại được bao nhiêu sau chi phí. Khi đọc báo cáo kết quả kinh doanh, cần xem cả hai cùng các tầng lợi nhuận gộp, lợi nhuận thuần, lợi nhuận ròng và biên lợi nhuận tương ứng, rồi so sánh với doanh nghiệp cùng ngành. Doanh thu và lợi nhuận đều ghi nhận theo dồn tích, nên cần đối chiếu thêm với dòng tiền.
Cấu trúc đầy đủ của báo cáo này được trình bày trong bài Báo cáo kết quả kinh doanh là gì?
Lợi nhuận sau thuế còn được so với vốn chủ sở hữu để tính ROE.
Bài viết mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư.
Nguồn tham khảo
- Bộ Tài chính, Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 "Doanh thu và thu nhập khác" (Quyết định 149/2001/QĐ-BTC ngày 31/12/2001): https://caselaw.vn/van-ban-phap-luat/236203-quyet-dinh-so-149-2001-qd-btc-ngay-31-12-2001-cua-bo-truong-bo-tai-chinh-ban-hanh-va-cong-bo-bon-04-chuan-muc-ke-toan-viet-nam-dot-1
- IFRS Foundation, IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers: https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ifrs-15-revenue-from-contracts-with-customers/
- AASB 15 (bản tương đương IFRS 15), Phụ lục A, định nghĩa thuật ngữ: https://standards.aasb.gov.au/node/126
- Bộ Tài chính, Thông tư 99/2025/TT-BTC ngày 27/10/2025 hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp (bản PDF có chữ ký số): https://static3.luatvietnam.vn/uploaded/others/2025/10/30/tt99_3010133637.pdf
- Bộ Tài chính, Thông tư 43/2026/TT-BTC sửa đổi Thông tư 202/2014/TT-BTC về báo cáo tài chính hợp nhất (toàn văn kèm Phụ lục I): https://luatvietnam.vn/tai-chinh/thong-tu-43-2026-tt-btc-sua-doi-bao-cao-tai-chinh-hop-nhat-hieu-luc-20-04-2026-432924-d1.html
- Kế toán Thiên Ưng, Cách lập báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh theo Thông tư 99: https://ketoanthienung.net/cach-lap-bao-cao-ket-qua-hoat-dong-kinh-doanh-theo-thong-tu-99.htm
- MISA AMIS, So sánh biểu mẫu báo cáo tài chính giữa Thông tư 99 và Thông tư 200: https://amis.misa.vn/251687/so-sanh-ve-bieu-mau-bao-cao-tai-chinh-giua-thong-tu-99-va-thong-tu-200/
- Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15, thuế suất: https://luatvietnam.vn/thue-phi-le-phi/thue-suat-thue-tndn-moi-nhat-theo-luat-so-67-2025-qh15-565-104201-article.html
- Aswath Damodaran, Margins by Sector (Emerging Markets), cập nhật tháng 1/2026: https://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/datacurrent.html
Đọc tiếp: Báo cáo kết quả kinh doanh là gì? Cách đọc từ doanh thu đến lợi nhuận