Tiền polymer là gì? Vì sao Việt Nam dùng tiền polymer?
Tiền polymer (polymer banknote), thường được gọi là tiền nhựa, là tiền giấy được in trên một màng nhựa mỏng thay cho giấy làm từ sợi bông (cotton). Việt Nam phát hành hai tờ polymer đầu tiên, 50.000 đồng và 500.000 đồng, ngày 17/12/2003, và đến năm 2006 đã chuyển toàn bộ các mệnh giá từ 10.000 đồng trở lên sang chất liệu này. Ngân hàng Nhà nước nêu mục tiêu của bộ tiền mới giai đoạn 2003–2006 là nâng cao chất lượng, khả năng chống giả và tiết kiệm chi phí phát hành. Với tiền polymer, hai lợi ích này đến từ chất nền nhựa: khó sao chép hơn và bền hơn tờ giấy.
1. Tiền polymer là gì?
Tiền polymer là tiền giấy có chất nền (substrate) là màng nhựa trong suốt; phần lớn bề mặt được phủ mực nền rồi in hoa văn lên trên. Tiền cotton, ngược lại, in trên giấy làm từ sợi bông.
Chữ "polymer" chỉ chất liệu, không chỉ một loại tiền khác. Về pháp lý, tờ polymer vẫn là tiền giấy do Ngân hàng Nhà nước phát hành, có giá trị thanh toán như tờ cotton cùng mệnh giá. Thông tư 25/2013/TT-NHNN gọi chung hai loại là "tiền giấy (tiền cotton và tiền polymer)".
Vì chất nền trong suốt, tờ polymer có thể chừa lại một ô không phủ mực, gọi là cửa sổ trong suốt. Đây là yếu tố bảo an mà giấy cotton không làm được, và là lý do chính khiến chất liệu này khó làm giả.
2. Tiền polymer ra đời từ đâu?
Tiền polymer do Ngân hàng Dự trữ Australia (RBA – Reserve Bank of Australia) và Tổ chức Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Khối thịnh vượng chung Australia (CSIRO) cùng phát triển. Tờ polymer đầu tiên là tờ 10 đô la Australia phát hành tháng 1/1988 nhân dịp kỷ niệm 200 năm của Australia (bicentenary).
Động cơ ban đầu là chống giả. Theo tài liệu của Bảo tàng RBA, bộ tiền thập phân phát hành tháng 2/1966 đã bị làm giả tờ 10 đô la ngay trong năm đầu, dù khi đó được coi là có yếu tố bảo an hiện đại nhất. Nhóm nghiên cứu muốn tạo ra tờ tiền không sao chép được bằng chụp ảnh, nên chọn màng nhựa trong suốt để gắn các yếu tố quang học thay đổi theo góc nhìn.
Từ năm 1992 đến 1996, RBA thay dần toàn bộ bộ tiền cũ bằng tiền polymer. Australia trở thành nước đầu tiên chuyển toàn bộ bộ tiền sang chất liệu này. Sau đó nhiều ngân hàng trung ương khác áp dụng, trong đó có Canada (tờ 100 đô la Canada polymer lưu hành từ 14/11/2011) và Anh (tờ 5 bảng polymer lưu hành từ 13/09/2016).
3. Việt Nam phát hành tiền polymer khi nào? Các mệnh giá đang lưu hành
Việt Nam phát hành tiền polymer từ ngày 17/12/2003 với hai mệnh giá 50.000 đồng và 500.000 đồng. Các mệnh giá còn lại được đưa vào lưu thông trong ba năm tiếp theo. Bảng dưới đây lấy từ danh mục tiền đang lưu hành trên cổng thông tin của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).
| Mệnh giá | Chất liệu | Ngày phát hành | Kích thước |
|---|---|---|---|
| 500.000 đồng | Polymer | 17/12/2003 | 152 × 65 mm |
| 200.000 đồng | Polymer | 30/08/2006 | 148 × 65 mm |
| 100.000 đồng | Polymer | 01/09/2004 | 144 × 65 mm |
| 50.000 đồng | Polymer | 17/12/2003 | 140 × 65 mm |
| 20.000 đồng | Polymer | 17/05/2006 | 136 × 65 mm |
| 10.000 đồng | Polymer | 30/08/2006 | 132 × 60 mm |
| 5.000 đồng | Cotton | 15/01/1993 | 134 × 64 mm |
| 2.000 đồng | Cotton | 20/10/1989 | 134 × 65 mm |
| 1.000 đồng | Cotton | 20/10/1989 | 134 × 65 mm |
| 500 đồng | Cotton | 15/08/1989 | 130 × 65 mm |
| 200 đồng | Cotton | 30/09/1987 | 130 × 65 mm |
| 100 đồng | Cotton | 02/05/1992 | 120 × 59 mm |
Như vậy, trong 12 mệnh giá tiền giấy đang lưu hành, sáu mệnh giá từ 10.000 đồng trở lên là polymer, sáu mệnh giá từ 5.000 đồng trở xuống vẫn là cotton. Ngoài tiền giấy, NHNN cũng liệt kê năm mệnh giá tiền kim loại trong danh mục tiền đang lưu hành.
Tờ polymer không thay ngay tờ cotton cùng mệnh giá. Hai loại lưu hành song song một thời gian, sau đó tờ cotton bị đình chỉ: tờ cotton 50.000 và 100.000 đồng hết giá trị lưu hành từ 01/09/2007 (Thông báo 6099/NHNN-PHKQ ngày 07/06/2007); tờ cotton 10.000 và 20.000 đồng hết giá trị từ 01/01/2013 (Thông báo 293/TB-NHNN ngày 28/09/2012).

Hai mệnh giá lớn nhất hiện nay, 200.000 và 500.000 đồng, cũng ra đời trong đợt phát hành này. Lý do tiền Việt Nam cần những mệnh giá lớn như vậy được giải thích trong bài Vì sao tiền Việt Nam có nhiều số 0?
4. Vì sao Việt Nam dùng tiền polymer?
Việt Nam dùng tiền polymer để chống giả tốt hơn và tiết kiệm chi phí phát hành. NHNN nêu mục tiêu của bộ tiền mới 2003–2006 (gồm tiền polymer và tiền kim loại) là nâng cao chất lượng, khả năng chống giả và tiết kiệm chi phí phát hành. Với tiền polymer, cả hai lợi ích này đến từ chất nền nhựa: khó sao chép hơn và bền hơn.
4.1. Khó làm giả hơn
Tờ polymer có những yếu tố bảo an gắn với chất nền trong suốt, mà máy in hay máy photocopy thông thường không tái tạo được. Hướng dẫn phân biệt tiền thật, tiền giả của NHNN nêu các yếu tố chính sau:
- Cửa sổ nhỏ có hình ẩn: có trên tờ 50.000, 100.000, 200.000 và 500.000 đồng. Nhìn qua cửa sổ về phía một nguồn sáng điểm sẽ thấy hình ẩn hiện ra quanh nguồn sáng.
- Mực đổi màu (OVI – optically variable ink): có trên tờ 100.000, 200.000 và 500.000 đồng, đổi giữa vàng và xanh lá khi nghiêng tờ tiền.
- Chất liệu: tờ thật có độ đàn hồi; vò nhẹ rồi thả ra, tờ tiền tự bung lại. Theo NHNN, tiền giả chủ yếu in trên nylon nên không có độ đàn hồi này.
Ngoài ra, tờ polymer vẫn giữ các yếu tố quen thuộc của tiền giấy như hình bóng chìm, hình định vị và nét in nổi ở chân dung, quốc huy, mệnh giá.
Lưu ý: Khó làm giả hơn không có nghĩa là không thể làm giả. NHNN vẫn hướng dẫn cách nhận biết tiền polymer giả, và cửa sổ nhỏ trên tờ tiền cũ, bị trầy xước có thể khó quan sát hình ẩn hơn. Người nhận tiền vẫn cần kiểm tra các yếu tố bảo an, không chỉ dựa vào cảm giác "tờ nhựa".
4.2. Bền hơn nên rẻ hơn tính trên mỗi năm sử dụng
Tờ polymer đắt hơn khi in nhưng bền hơn nhiều, nên chi phí tính trên mỗi năm lưu thông có thể thấp hơn tờ cotton. Ngân hàng Trung ương Anh (Bank of England) cho biết tờ polymer "bền ít nhất gấp hai lần rưỡi tờ giấy tương ứng" (nguyên văn: last at least two-and-a-half times as long as their paper equivalents). RBA ghi nhận tiền giấy của Australia trước đây thường mòn hỏng sau sáu tháng đến một năm.
Cách so sánh đơn giản nhất là chia tổng chi phí của một tờ tiền cho số năm nó ở trong lưu thông:
Trong đó là chi phí in một tờ, là chi phí kiểm đếm, vận chuyển và tiêu hủy tờ đó, là tuổi thọ trung bình tính bằng năm. Công thức bỏ qua giá trị thời gian của tiền và giả định chi phí xử lý không phụ thuộc chất liệu.
Ví dụ: Nghiên cứu của RBA (Bulletin 12/2019) giả định chi phí in là 25 cent Australia mỗi tờ polymer và 13 cent mỗi tờ giấy, chi phí xử lý và tiêu hủy khoảng 10 cent mỗi tờ với cả hai loại. Nếu tờ giấy dùng được 1 năm, chi phí mỗi năm là cent. Nếu tờ polymer bền gấp 2,5 lần (mức Bank of England nêu), tức 2,5 năm, chi phí mỗi năm là cent, thấp hơn khoảng 39%.
| Chỉ tiêu (giả định) | Tờ giấy | Tờ polymer |
|---|---|---|
| Chi phí in (cent AUD) | 13 | 25 |
| Chi phí xử lý, tiêu hủy (cent AUD) | 10 | 10 |
| Tổng chi phí một tờ (cent AUD) | 23 | 35 |
| Tuổi thọ (năm) | 1 | 2,5 |
| Chi phí mỗi năm lưu thông (cent AUD) | 23 | 14 |
Điểm hòa vốn là khi tờ polymer bền gấp lần tờ giấy. Bền hơn mức đó thì polymer rẻ hơn; bền kém hơn thì polymer đắt hơn. Với số liệu thực tế của Australia, RBA ước tính việc chuyển sang polymer đã tiết kiệm gần 1 tỷ đô la Australia trong 25 năm (tính theo giá đã điều chỉnh lạm phát), chưa kể lợi ích từ giảm tiền giả.

NHNN không công bố chi phí in một tờ tiền polymer của Việt Nam, nên ví dụ trên chỉ minh họa cơ chế. Kết luận rút ra là lợi ích chi phí của polymer phụ thuộc vào việc tờ tiền thực sự quay vòng bao lâu trước khi bị rút về tiêu hủy.
5. Tiền polymer và tiền cotton khác nhau thế nào?
Tiền polymer và tiền cotton khác nhau ở chất nền, yếu tố bảo an và độ bền; giá trị thanh toán của hai loại là như nhau nếu cùng mệnh giá và còn hiệu lực lưu hành.
| Tiêu chí | Tiền cotton | Tiền polymer |
|---|---|---|
| Chất nền | Giấy từ sợi bông | Màng nhựa trong suốt phủ mực |
| Cửa sổ trong suốt | Không có | Có |
| Hút ẩm, bám bẩn | Dễ thấm nước, dễ bẩn | Chống ẩm, ít bám bẩn |
| Chi phí in mỗi tờ | Thấp hơn | Cao hơn |
| Tuổi thọ | Ngắn hơn | Dài hơn, theo Bank of England ít nhất gấp 2,5 lần |
| Điểm yếu | Rách, mủn khi ướt | Co, biến dạng khi gặp nhiệt độ cao |
| Mệnh giá ở Việt Nam hiện nay | 100 đến 5.000 đồng | 10.000 đến 500.000 đồng |
6. Hạn chế và lưu ý khi dùng tiền polymer
Hạn chế lớn nhất của tiền polymer là chịu nhiệt kém hơn giấy. Ngoài ra, nó không bền tuyệt đối và việc chuyển đổi tốn chi phí ban đầu lớn.
6.1. Dễ hỏng khi gặp nhiệt độ cao
Màng nhựa có thể co lại hoặc biến dạng khi để gần nguồn nhiệt cao. Thông tư 25/2013/TT-NHNN (đã sửa đổi bởi Thông tư 16/2026/TT-NHNN, hiệu lực từ 19/05/2026) có điều kiện riêng cho trường hợp này: tờ polymer bị cháy hoặc co nhỏ do nhiệt được xét đổi nếu diện tích còn lại tối thiểu bằng 30% tờ tiền cùng loại, còn nguyên bố cục và nhận biết được ít nhất hai yếu tố bảo an. Với tờ bị cháy, thủng, rách thông thường, ngưỡng là 60%.
6.2. Không bền tuyệt đối
Tờ polymer vẫn mòn mực, trầy cửa sổ và có thể rách khi đã có vết cắt ở mép. Bank of England cũng lưu ý tiền polymer "không phải không thể phá hủy" (nguyên văn: not indestructible). Tờ tiền bị mòn, bẩn do lưu thông được NHNN chi nhánh và các đơn vị thu đổi đổi ngay, không hạn chế số lượng, không yêu cầu thủ tục giấy tờ.
6.3. Chi phí chuyển đổi ban đầu cao
Chuyển sang chất liệu mới đòi hỏi đầu tư thiết bị in và điều chỉnh các máy xử lý tiền mặt. RBA cũng cho biết chi phí nghiên cứu, phát triển polymer từ 1968 đến 1988 vào khoảng 30 triệu đô la Australia theo giá thời đó. Phần tiết kiệm nhờ độ bền chỉ tích lũy dần qua nhiều năm.
7. Những hiểu nhầm thường gặp
Ba hiểu nhầm hay gặp về tiền polymer liên quan đến giá trị của tờ tiền, số phận các tờ cotton và chuyện đổi tiền.
7.1. Tiền polymer có giá trị cao hơn tiền cotton?
Không. Chất liệu không ảnh hưởng đến sức mua của đồng tiền. Tờ 5.000 đồng cotton và tờ 10.000 đồng polymer đều là tiền pháp định; sức mua của chúng phụ thuộc mặt bằng giá, tức lạm phát, không phụ thuộc giấy hay nhựa.
Vì sao sức mua của đồng tiền giảm theo thời gian được giải thích trong bài Vì sao tiền mất giá?
7.2. Các tờ cotton mệnh giá nhỏ sắp bị bỏ?
Không có căn cứ. Tháng 1/2026, NHNN đã bác thông tin về việc loại bỏ các mệnh giá từ 1.000 đến 5.000 đồng, khẳng định thông tin này không chính xác. Các tờ 100 đến 5.000 đồng vẫn có trong danh mục tiền đang lưu hành.
7.3. Chuyển sang polymer có phải là đổi tiền?
Không. Phát hành tiền polymer chỉ thay chất liệu của tờ tiền, giữ nguyên mệnh giá và giá trị. Đổi mệnh giá, tức bỏ bớt số 0, là chuyện khác hẳn, được giải thích trong bài Đổi mệnh giá tiền là gì?
Kết luận
Tiền polymer là tiền giấy in trên màng nhựa, có cửa sổ trong suốt và các yếu tố bảo an khó sao chép. Việt Nam phát hành tờ polymer đầu tiên ngày 17/12/2003 và đến năm 2006 đã chuyển sáu mệnh giá từ 10.000 đồng trở lên sang polymer; sáu mệnh giá nhỏ vẫn là cotton. NHNN nêu mục tiêu của bộ tiền mới là tăng khả năng chống giả và tiết kiệm chi phí phát hành. Với polymer, lợi ích chi phí đến từ việc tờ tiền tuy đắt hơn khi in nhưng dùng được lâu hơn. Việc phát hành và quản lý tiền mặt là một chức năng của Ngân hàng Nhà nước.
Nguồn tham khảo
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Đồng tiền Việt Nam (danh mục tiền đang lưu hành): https://sbv.gov.vn/vi/dong-tien-viet-nam
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Phát hành tiền: https://sbv.gov.vn/phat-hanh-tien
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tiền đình chỉ lưu hành: https://sbv.gov.vn/vi/ti%E1%BB%81n-%C4%91%C3%ACnh-ch%E1%BB%89-l%C6%B0u-h%C3%A0nh
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Phân biệt tiền thật, tiền giả: https://sbv.gov.vn/vi/ph%C3%A2n-bi%E1%BB%87t-ti%E1%BB%81n-th%E1%BA%ADt-ti%E1%BB%81n-gi%E1%BA%A3
- Văn bản hợp nhất 67/VBHN-NHNN (25/05/2026) Thông tư quy định về việc thu, đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông: https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2026/6/67-vbhn-nhnn.pdf
- Reserve Bank of Australia, History of Banknotes: https://www.banknotes.rba.gov.au/australias-banknotes/history/
- Reserve Bank of Australia Museum, The Reinvention of Banknotes: https://museum.rba.gov.au/exhibitions/pocket-guides/the-reinvention-of-banknotes/
- Wakefield, M., Delaney, L. và Finlay, R. (2019), "A Cost-benefit Analysis of Polymer Banknotes", RBA Bulletin 12/2019: https://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2019/dec/a-cost-benefit-analysis-of-polymer-banknotes.html
- Bank of England, Why are new banknotes made of polymer?: https://www.bankofengland.co.uk/explainers/why-are-new-banknotes-made-of-polymer
- Bank of England, The New Fiver has been issued (9/2016): https://www.bankofengland.co.uk/news/2016/september/the-new-fiver-has-been-issued
- Bank of Canada, Bank of Canada Issues $100 Bill – First Canadian Polymer Bank Note (11/2011): https://www.bankofcanada.ca/2011/11/bank-canada-issues-100-bill-first-canadian-polymer-bank-note/
- Tuổi Trẻ, "Không có việc loại bỏ các mệnh giá tiền từ 1.000 đồng đến 5.000 đồng" (23/01/2026): https://tuoitre.vn/khong-co-viec-loai-bo-cac-menh-gia-tien-tu-1-000-dong-den-5-000-dong-20260123232412358.htm
Đọc tiếp: Vì sao tiền Việt Nam có nhiều số 0?