Chứng chỉ quỹ là gì? Quỹ đầu tư hoạt động thế nào?
Chứng chỉ quỹ (CCQ, tiếng Anh: fund certificate hoặc fund unit) là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn góp trong một quỹ đầu tư chứng khoán. Người mua chứng chỉ quỹ không trực tiếp chọn cổ phiếu hay trái phiếu, mà sở hữu một phần của cả danh mục do công ty quản lý quỹ đầu tư. Hiểu quỹ vận hành thế nào, giá chứng chỉ quỹ (NAV) được tính ra sao và phí được trừ ở đâu giúp người đọc đánh giá đúng một kênh đầu tư đang được phân phối rộng rãi qua ngân hàng và ứng dụng tài chính.
1. Chứng chỉ quỹ là gì?
Theo khoản 4 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019 (Luật số 54/2019/QH14, sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15), chứng chỉ quỹ là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn góp của quỹ đầu tư chứng khoán. Cùng điều luật định nghĩa quỹ đầu tư chứng khoán là quỹ hình thành từ vốn góp của nhà đầu tư nhằm thu lợi nhuận từ việc đầu tư vào chứng khoán hoặc tài sản khác, kể cả bất động sản, trong đó nhà đầu tư không có quyền kiểm soát hằng ngày đối với quyết định đầu tư của quỹ.
Ý cuối của định nghĩa phân biệt quỹ với việc tự đầu tư. Người giữ chứng chỉ quỹ được hưởng lợi nhuận (hoặc chịu lỗ) theo tỷ lệ vốn góp, nhưng không quyết định hôm nay quỹ mua mã nào, bán mã nào. Việc đó thuộc về công ty quản lý quỹ.
Chứng chỉ quỹ chào bán ra công chúng có mệnh giá 10.000 đồng (Điều 13 Luật Chứng khoán 2019). Mệnh giá chỉ là giá chào bán ban đầu. Sau khi quỹ hoạt động, giá mua bán chứng chỉ quỹ mở dựa trên giá trị tài sản ròng của quỹ, có thể cao hơn hoặc thấp hơn 10.000 đồng.
Chứng chỉ quỹ khác cổ phiếu ở đối tượng sở hữu: cổ phiếu là phần vốn trong một công ty cổ phần, còn chứng chỉ quỹ là phần vốn trong một danh mục gồm chứng khoán của nhiều tổ chức.
Xem thêm: Cổ phiếu là gì? Mua cổ phiếu nghĩa là sở hữu gì?
2. Quỹ đầu tư hoạt động thế nào?
Quỹ đầu tư gom tiền của nhiều nhà đầu tư thành một khối tài sản chung, giao cho công ty quản lý quỹ đầu tư theo chiến lược đã công bố, và đặt tài sản đó dưới sự giám sát của một ngân hàng độc lập. Với quỹ đại chúng tại Việt Nam, ba bên chính là:
- Nhà đầu tư: góp tiền, nhận chứng chỉ quỹ, được hưởng lợi theo tỷ lệ vốn góp; với quỹ mở, có quyền yêu cầu công ty quản lý quỹ mua lại chứng chỉ quỹ (Điều 101).
- Công ty quản lý quỹ: lập và vận hành quỹ, ra quyết định đầu tư, tính giá trị tài sản ròng.
- Ngân hàng giám sát: ngân hàng thương mại được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) cấp phép lưu ký, lưu ký tài sản của quỹ, quản lý tài sản đó tách biệt với tài sản của chính ngân hàng và giám sát hoạt động quản lý quỹ (Điều 116); ngân hàng giám sát không được là người có liên quan của công ty quản lý quỹ (Điều 117).
Luật cũng giới hạn mức tập trung của danh mục. Theo Điều 110, quỹ đại chúng không được đầu tư quá 20% tổng giá trị tài sản vào chứng khoán của một tổ chức phát hành (trừ trái phiếu Chính phủ), không được cho vay hay bảo lãnh khoản vay, và chỉ được vay ngắn hạn tối đa 5% giá trị tài sản ròng trong không quá 30 ngày.
3. Các loại quỹ đầu tư: quỹ mở, quỹ đóng, ETF và quỹ thành viên
Luật Chứng khoán 2019 chia quỹ đầu tư chứng khoán thành quỹ đại chúng (chào bán chứng chỉ quỹ ra công chúng) và quỹ thành viên; quỹ đại chúng gồm quỹ mở và quỹ đóng (Điều 99). Khác biệt cốt lõi nằm ở cách nhà đầu tư rút vốn.
| Loại quỹ | Ai được mua | Cách rút vốn | Giá giao dịch |
|---|---|---|---|
| Quỹ mở | Công chúng | Bán lại chứng chỉ quỹ cho quỹ vào các ngày giao dịch | NAV/CCQ của ngày giao dịch, cộng hoặc trừ phí |
| Quỹ đóng | Công chúng | Không bán lại cho quỹ; bán cho nhà đầu tư khác trên sàn | Giá thị trường, có thể khác NAV/CCQ |
| Quỹ hoán đổi danh mục (ETF) | Công chúng | Bán trên sàn như cổ phiếu; nhà đầu tư lớn có thể hoán đổi lô chứng chỉ quỹ lấy rổ chứng khoán | Giá thị trường, thường bám sát NAV/CCQ |
| Quỹ thành viên | Từ 2 đến 99 nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp | Theo hợp đồng góp vốn và điều lệ quỹ | Theo thỏa thuận và điều lệ |
Theo khoản 39 và 40 Điều 4, chứng chỉ quỹ mở "phải được mua lại theo yêu cầu của nhà đầu tư", còn chứng chỉ quỹ đóng thì không. ETF về mặt pháp lý là một dạng quỹ mở (khoản 42 Điều 4), nhưng chứng chỉ quỹ được niêm yết và giao dịch trên sàn.
Xem thêm: ETF là gì? Khác gì quỹ mở?
Quỹ còn được gọi tên theo tài sản đầu tư chính: quỹ cổ phiếu, quỹ trái phiếu, quỹ cân bằng và quỹ thị trường tiền tệ. Loại tài sản quyết định phần lớn mức biến động của giá chứng chỉ quỹ.
Xem thêm: Trái phiếu là gì? Khác gì cổ phiếu?
4. Giá chứng chỉ quỹ: NAV là gì và cách tính
Giá chứng chỉ quỹ mở được xác định bằng giá trị tài sản ròng trên một chứng chỉ quỹ (NAV/CCQ – Net Asset Value per unit). Giá trị tài sản ròng (NAV) là tổng giá trị tài sản quỹ đang nắm giữ trừ đi các khoản nợ phải trả của quỹ.
Trong đó, tổng tài sản gồm chứng khoán, tiền gửi và các khoản phải thu như cổ tức, lãi trái phiếu; chứng khoán niêm yết được định giá theo giá đóng cửa hoặc giá trung bình của ngày giao dịch gần nhất (Điều 106). Nợ phải trả gồm phí quản lý, phí giám sát chưa thanh toán và tiền mua chứng khoán chưa thanh toán. Số chứng chỉ quỹ lưu hành của quỹ mở thay đổi mỗi kỳ giao dịch.
Ví dụ minh họa với Quỹ A giả định tại một ngày định giá:
| Khoản mục | Giá trị |
|---|---|
| Cổ phiếu niêm yết | 410 tỷ đồng |
| Trái phiếu | 80 tỷ đồng |
| Tiền và tiền gửi | 30 tỷ đồng |
| Tổng tài sản | 520 tỷ đồng |
| Nợ phải trả | 4 tỷ đồng |
| NAV của quỹ | 516 tỷ đồng |
| Số chứng chỉ quỹ lưu hành | 40 triệu chứng chỉ quỹ |
| NAV/CCQ | 12.900 đồng |
NAV/CCQ = 516 tỷ đồng / 40 triệu = 12.900 đồng. Nếu giá cổ phiếu trong danh mục giảm, NAV/CCQ giảm theo, kể cả khi quỹ không bán ra mã nào.
Theo Thông tư 98/2020/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 136/2025/TT-BTC), công ty quản lý quỹ mở phải xác định NAV vào ngày giao dịch và ít nhất mỗi tuần một lần, công bố chậm nhất vào ngày làm việc liền sau ngày định giá; giao dịch chứng chỉ quỹ mở phải được tổ chức tối thiểu hai lần mỗi tháng. Tần suất cụ thể của từng quỹ, có quỹ giao dịch hằng ngày, ghi trong điều lệ và bản cáo bạch.
5. Ví dụ mua và bán chứng chỉ quỹ mở
Khi mua và bán chứng chỉ quỹ mở, nhà đầu tư giao dịch trực tiếp với quỹ theo NAV/CCQ của ngày giao dịch, cộng phí khi mua và trừ phí khi bán. Điểm các bài giới thiệu thường bỏ qua là người mua chứng chỉ quỹ mở không biết chính xác giá khớp khi đặt lệnh. Lệnh đặt trước thời điểm đóng sổ lệnh được thực hiện theo NAV/CCQ tính tại ngày giao dịch, mà con số này chỉ có sau khi thị trường đóng cửa và được công bố vào ngày làm việc kế tiếp. Cách tính giá này theo Điều 34 Thông tư 98/2020/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 136/2025/TT-BTC).
Ví dụ minh họa với số liệu giả định: một nhà đầu tư mua Quỹ A bằng 50 triệu đồng, phí phát hành 0,5%, sau đó bán lại khi NAV/CCQ tăng 10%, phí mua lại 1%. Hai mức phí này chỉ để minh họa; mỗi quỹ công bố biểu phí riêng trong bản cáo bạch.
| Bước | Cách tính | Kết quả |
|---|---|---|
| NAV/CCQ ngày mua | Theo bảng ở mục 4 | 12.900 đồng |
| Giá mua một chứng chỉ quỹ | 12.900 × (1 + 0,5%) | 12.964,5 đồng |
| Số chứng chỉ quỹ nhận được | 50.000.000 / 12.964,5 | 3.856,69 CCQ |
| NAV/CCQ ngày bán | 12.900 × (1 + 10%) | 14.190 đồng |
| Giá trị theo NAV khi bán | 3.856,69 × 14.190 | 54.726.431 đồng |
| Phí mua lại 1% | 54.726.431 × 1% | 547.264 đồng |
| Tiền nhận về (trước thuế) | 54.726.431 − 547.264 | 54.179.167 đồng |
Ví dụ: NAV/CCQ tăng 10%, nhưng nhà đầu tư chỉ lãi 4.179.167 đồng, tức khoảng 8,36% trên 50 triệu đồng, chưa tính thuế. Phần chênh lệch là phí phát hành (khoảng 249 nghìn đồng) và phí mua lại (khoảng 547 nghìn đồng).
Cách làm tròn và cách áp phí có thể khác nhau giữa các quỹ. Tiền bán chứng chỉ quỹ mở được thanh toán trong tối đa 5 ngày làm việc kể từ ngày giao dịch, trừ khi điều lệ quy định ngắn hơn (Thông tư 98/2020/TT-BTC, sửa đổi bởi Thông tư 136/2025/TT-BTC).
Về thuế, Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/07/2026, Điều 5 khoản 4) miễn thuế cho thu nhập từ chuyển nhượng chứng chỉ quỹ mở nắm giữ đủ 2 năm trở lên kể từ ngày mua; nếu mua nhiều lần, chứng chỉ quỹ mua trước được tính là bán trước (Nghị định 253/2026/NĐ-CP, Điều 43). Trường hợp còn lại chịu thuế 0,1% trên giá chuyển nhượng từng lần (Luật Điều 13 khoản 2; Nghị định 253/2026/NĐ-CP, Điều 54).
6. Chi phí ảnh hưởng đến kết quả đầu tư thế nào?
Chi phí khi đầu tư chứng chỉ quỹ chia thành hai nhóm: phí giao dịch trả mỗi lần mua, bán, và chi phí hoạt động của quỹ trả hằng năm.
- Phí giao dịch: phí phát hành khi mua, phí mua lại khi bán, phí chuyển đổi khi chuyển sang quỹ khác cùng công ty quản lý. Từ ngày 12/02/2026, Thông tư 136/2025/TT-BTC sửa Điều 34 Thông tư 98/2020/TT-BTC và bỏ trần cố định trước đây (phí phát hành tối đa 5%, phí mua lại và phí chuyển đổi tối đa 3% giá trị giao dịch). Mức tối đa nay do điều lệ quỹ và bản cáo bạch quy định. Mức phí vẫn được phép khác nhau theo thời gian nắm giữ, mục tiêu đầu tư hoặc giá trị khoản đầu tư, nên phí mua lại có thể giảm dần khi nắm giữ lâu hơn. Công ty quản lý quỹ chỉ được tăng phí trong mức tối đa đó và áp dụng sớm nhất 30 ngày sau khi công bố (trước đây là 60 ngày).
- Chi phí hoạt động: phí quản lý trả cho công ty quản lý quỹ, phí lưu ký, phí giám sát, phí kiểm toán. Các khoản này được trích từ tài sản quỹ, nên đã nằm sẵn trong NAV/CCQ. Nhà đầu tư không thấy một dòng "trừ phí quản lý" trên tài khoản, nhưng NAV/CCQ tăng chậm hơn so với khi không có phí.
Lưu ý: Nhiều bài viết vẫn ghi trần phí 5% và 3% theo Thông tư 98/2020/TT-BTC bản gốc. Quy định này không còn áp dụng từ 12/02/2026, nên biểu phí trong bản cáo bạch của từng quỹ là nguồn cần đọc. Thông tư 136/2025/TT-BTC cũng cho phép quỹ mở áp mức phòng vệ thanh khoản, một khoản khấu trừ khi nhà đầu tư bán chứng chỉ quỹ lúc thanh khoản sụt giảm do sự kiện bất khả kháng; khoản này được tính vào thu nhập của quỹ.
Chi phí hằng năm tác động theo cơ chế lãi kép, nên chênh lệch nhỏ mỗi năm thành lớn sau nhiều năm. Giả sử hai quỹ có cùng danh mục sinh lời 7%/năm trước phí, một quỹ có tổng chi phí 0,5%/năm, quỹ kia 2%/năm. Lợi suất sau phí xấp xỉ 6,5% và 5%/năm.
Sau 10 năm, khoản tiền đạt 187,7 triệu đồng ở quỹ chi phí thấp và 162,9 triệu đồng ở quỹ chi phí cao. Sau 20 năm, con số là 352,4 triệu đồng và 265,3 triệu đồng, chênh lệch khoảng 87 triệu đồng, dù chênh lệch chi phí chỉ 1,5 điểm phần trăm mỗi năm. Cơ chế này được giải thích chi tiết trong bài Lãi kép là gì? Công thức và ví dụ dễ hiểu.
7. Ưu và nhược điểm của chứng chỉ quỹ
Ưu điểm chính của chứng chỉ quỹ là cho người có số vốn nhỏ sở hữu một danh mục đa dạng do tổ chức có giấy phép quản lý; nhược điểm chính là phải trả phí và không kiểm soát được danh mục.
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Đa dạng hóa: một chứng chỉ quỹ đại diện cho phần sở hữu trong hàng chục chứng khoán | Có phí giao dịch và chi phí hoạt động hằng năm, trừ trực tiếp vào kết quả |
| Quản lý chuyên nghiệp, có hạn chế đầu tư theo luật | Không chọn được tài sản; kết quả phụ thuộc năng lực công ty quản lý quỹ |
| Tài sản lưu ký tại ngân hàng giám sát, tách biệt với công ty quản lý quỹ | Giá vẫn biến động theo thị trường, có thể lỗ so với giá mua |
| NAV công bố định kỳ, có báo cáo tài chính kiểm toán | Quỹ mở chỉ khớp lệnh vào ngày giao dịch, tiền về sau vài ngày làm việc |
Ngân hàng giám sát giữ tài sản và kiểm tra hoạt động của quỹ, nhưng không bảo đảm lợi nhuận và không chịu lỗ thay nhà đầu tư.
8. Những hiểu nhầm thường gặp về chứng chỉ quỹ
8.1. NAV/CCQ thấp không có nghĩa là quỹ "rẻ"
NAV/CCQ chủ yếu phản ánh quỹ đã tăng hay giảm bao nhiêu kể từ khi chào bán ở mệnh giá 10.000 đồng. Quỹ có NAV/CCQ 35.000 đồng không "đắt" hơn quỹ có NAV/CCQ 12.900 đồng: cùng số tiền chỉ mua được ít chứng chỉ quỹ hơn, còn kết quả phụ thuộc vào tỷ lệ thay đổi của NAV/CCQ sau đó.
8.2. Chứng chỉ quỹ không phải tiền gửi tiết kiệm
Lưu ý: Chứng chỉ quỹ là chứng khoán, không phải tiền gửi, nên không có lãi suất cam kết và không thuộc phạm vi bảo hiểm tiền gửi, kể cả khi được bán tại quầy ngân hàng. Quỹ trái phiếu hay quỹ thị trường tiền tệ biến động ít hơn quỹ cổ phiếu, nhưng NAV/CCQ vẫn có thể giảm.
Lãi suất tiền gửi là con số cam kết trước, còn lợi suất quỹ chỉ biết sau. Khi so sánh hai kênh, cần đặt cùng thời gian nắm giữ và tính đến rủi ro, theo cách trình bày trong bài Giá trị thời gian của tiền là gì? và Lãi suất là gì?.
8.3. Lợi suất quá khứ không phải lợi suất tương lai
Lợi suất một, ba hay năm năm của quỹ đo kết quả trong một giai đoạn thị trường cụ thể. Khi đọc bảng xếp hạng lợi suất, cần biết giai đoạn tính, loại tài sản quỹ đầu tư và chỉ số tham chiếu dùng để so sánh.
8.4. Giá chứng chỉ quỹ đóng có thể lệch khỏi NAV
Chứng chỉ quỹ đóng được mua bán giữa các nhà đầu tư trên sàn, nên giá do cung cầu quyết định. Giá thị trường có thể thấp hơn NAV/CCQ (giao dịch chiết khấu, discount) hoặc cao hơn (giao dịch thặng dư, premium) trong thời gian dài, vì người bán không có quyền bán lại cho quỹ theo NAV.
9. Mua chứng chỉ quỹ mở ở đâu?
Chứng chỉ quỹ mở được mua qua công ty quản lý quỹ hoặc các đại lý phân phối được công ty quản lý quỹ ủy quyền, như công ty chứng khoán, ngân hàng thương mại. Danh sách quỹ đại chúng và công ty quản lý quỹ được cấp phép có thể tra cứu trên trang của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Trước khi mua, bản cáo bạch và điều lệ quỹ cho biết chiến lược đầu tư, biểu phí, ngày giao dịch và thời điểm đóng sổ lệnh.
Kết luận
Chứng chỉ quỹ là phần sở hữu trong một danh mục chung do công ty quản lý quỹ đầu tư và ngân hàng giám sát giữ tài sản. Giá chứng chỉ quỹ mở là NAV/CCQ của ngày giao dịch, biết sau khi đặt lệnh, và kết quả thực nhận bằng thay đổi của NAV/CCQ trừ đi phí giao dịch. Chi phí hằng năm đã nằm trong NAV và cộng dồn theo thời gian, nên biểu phí trong bản cáo bạch cần được đọc cùng với lợi suất quá khứ.
Bài viết mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư.
Nguồn tham khảo
- Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, văn bản hợp nhất 102/VBHN-VPQH (gồm sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15; Điều 4, 13, 99, 101, 106, 110, 116 không bị sửa): https://legalzone.vn/wp-content/uploads/legal-sources/securities/vbhn-102-vbhn-vpqh-luat-chung-khoan.pdf
- Thông tư 98/2020/TT-BTC hướng dẫn hoạt động và quản lý quỹ đầu tư chứng khoán (Điều 20, 30, 32, 34): https://caselaw.vn/van-ban-phap-luat/372169-thong-tu-so-98-2020-tt-btc-ngay-16-11-2020-cua-bo-truong-bo-tai-chinh-huong-dan-ve-hoat-dong-va-quan-ly-quy-dau-tu-chung-khoan
- Thông tư 136/2025/TT-BTC sửa đổi, bổ sung Thông tư 98/2020/TT-BTC (văn bản gốc): https://vbpl.moj.gov.vn/FileData/TW/Lists/vbpq/Attachments/185796/VanBanGoc_136.TT.pdf
- Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15, văn bản hợp nhất 112/VBHN-VPQH: https://hrspring.vn/wp-content/uploads/2026/07/Van-ban-hop-nhat-112-VBHN-VPQH.pdf
- Nghị định 253/2026/NĐ-CP hướng dẫn Luật Thuế thu nhập cá nhân: https://easybooks.vn/wp-content/uploads/2026/07/2026.06.30_ND-253_2026_ND-CP_Thue-TNCN.pdf
- Ủy ban Chứng khoán Nhà nước: https://ssc.gov.vn
Đọc tiếp: Lãi kép là gì? Công thức và ví dụ dễ hiểu